DAX kullanıcı tanımlı fonksiyonları (UDF): tekrar eden mantığı tek yerde toplamak

Büyüyen bir modelde aynı mantık onlarca ölçüde tekrar eder: “geçen yıla göre değişim”, “payda sıfırsa boş döndür”, “şu kanalın payı”. Bir gün tanım değişir (ör. iadeler de düşülecek) ve sen otuz ölçüyü tek tek düzeltirsin; birini unutursun. DAX kullanıcı tanımlı fonksiyonları (user-defined functions, UDF) bu mantığı parametreli bir fonksiyon olarak bir kez yazmanı sağlar.

UDF mi, hesaplama grubu mu, düz ölçü mü?

İkisi rakip değil. Hesaplama grubu “kullanıcı Cari / GY / YTD arasında seçsin” sorusunu çözer (Hesaplama grupları, alan parametreleri, görsel hesaplamalar dersi). UDF ise “bu formülü otuz yerde aynı yazalım” sorusunu çözer. Bir hesaplama öğesi de içinde bir UDF çağırabilir.

İlk fonksiyon: tanımla ve EVALUATE ile dene

UDF'yi önce DAX sorgu görünümünde yazıp denemek en güvenli yoldur. DEFINE bloğunda FUNCTION anahtar sözcüğü, adı, parametre listesi ve => işaretinden sonra gövde gelir:

DEFINE
    /// Payı paydaya güvenli böler; payda 0 ya da boşsa BLANK döner.
    FUNCTION Pbi.Pay = ( pay : NUMERIC, payda : NUMERIC ) =>
        DIVIDE ( pay, payda )

EVALUATE
{ Pbi.Pay ( 10, 4 ), Pbi.Pay ( 10, 0 ) }
// 2,5 ve boş

/// ile başlayan satır fonksiyonun açıklamasıdır; IntelliSense bunu gösterir. Düz // ve /* */ yorumlar açıklama olarak görünmez. Sorgu düzgün çalışınca:

• DAX sorgu görünümünde üstteki Modeli değişikliklerle güncelle (Update model with changes) düğmesine ya da editördeki “Update model: Add new function” satırına bas. Fonksiyon modele kaydedilir ve Model gezgininde Functions düğümünde görünür.
• TMDL görünümünde aynı tanım createOrReplace altında function Pbi.Pay = ... biçimindedir; Uygula ile kaydedilir. PBIP projesinde fonksiyonlar definition klasöründeki functions.tmdl dosyasında durur (Yaşam döngüsü: PBIP, TMDL, Git… dersi).
• Kaydedilen fonksiyon bir ölçüde çağrılır: Brüt Marj = Pbi.Pay ( [Brüt Kâr], [Net Satış] ).

İmza tasarlamak: ad, parametre, tür

Fonksiyonun imzası (adı ve parametreleri) bir sözleşmedir; sonradan değiştirmek onu çağıran her ölçüyü etkiler. Learn'deki kurallar:

• Fonksiyon adı modelde benzersiz olmalı; harf, rakam ve alt çizgi içerir. Ad alanı için nokta kullanılabilir (Pbi.Pay, Finans.Yoy) ama ad noktayla başlayıp bitemez, art arda iki nokta olamaz. Yerleşik bir DAX fonksiyonuyla ya da MEASURE, FUNCTION, DEFINE gibi ayrılmış sözcüklerle çakışamaz.
• Parametre adı yalnızca harf, rakam ve alt çizgi içerir; nokta olamaz. Türkçe karakterden kaçınmak (oran, payda) taşınabilirliği artırır.
• Varsayılan değer: esik : NUMERIC = 0.95 parametreyi isteğe bağlı yapar. Varsayılan ifade, fonksiyonun tanımlandığı yerde görünen adlara başvurabilir.
• Aşırı yükleme yok: Aynı adla farklı parametreli iki fonksiyon tanımlanamaz. Özyineleme de desteklenmez; dönüş türü açıkça yazılamaz.

Değer türleri örtük tür dönüşümü yapar: x : INT64 parametresine 3,4 verirsen 3 olur. Başvuru türleri dönüşüm yapmaz. Gövdede ISNUMERIC, ISSTRING, ISINT64 gibi denetim fonksiyonlarıyla gelen değeri kontrol edebilirsin.

val ve expr: argüman ne zaman hesaplanır?

Parametrenin geçiş modu UDF'lerin en önemli ve en kolay karıştırılan noktasıdır:

• val (hevesli, eager): Argüman fonksiyon çağrılmadan önce bir kez hesaplanır; fonksiyona yalnızca sonucu gider. Learn'e göre çağıranın hem satır hem filtre bağlamını görür.
• expr (tembel, lazy): Argüman hesaplanmadan, bir ifade olarak gider. Fonksiyon gövdesinde, gövdenin kurduğu bağlamda (ör. CALCULATE içinde) ve gerekirse birçok kez hesaplanır. Learn'e göre yalnızca filtre bağlamını devralır.

DEFINE
    FUNCTION Pbi.Yoy = ( olcu : SCALAR EXPR ) =>
        VAR Simdi = olcu
        VAR Once = CALCULATE ( olcu, SAMEPERIODLASTYEAR ( Tarih[Tarih] ) )
        RETURN DIVIDE ( Simdi - Once, Once )

    FUNCTION Pbi.YoyHatali = ( olcu : SCALAR VAL ) =>
        VAR Simdi = olcu
        VAR Once = CALCULATE ( olcu, SAMEPERIODLASTYEAR ( Tarih[Tarih] ) )
        RETURN DIVIDE ( Simdi - Once, Once )

EVALUATE
SUMMARIZECOLUMNS ( Tarih[Yil],
    "expr", Pbi.Yoy ( [Net Satış] ),
    "val", Pbi.YoyHatali ( [Net Satış] ) )

val sürümünde olcu artık bir sayıdır; CALCULATE bir sayının filtresini değiştiremez, “geçen yıl” da bu yılla aynı çıkar. Aynı davranışı motorda VAR ile görebilirsin; VAR da val gibi bir kez hesaplanır:

EVALUATE
SUMMARIZECOLUMNS(Tarih[Yil],
    "expr gibi", DIVIDE([Net Satış] - CALCULATE([Net Satış], SAMEPERIODLASTYEAR(Tarih[Tarih])),
                        CALCULATE([Net Satış], SAMEPERIODLASTYEAR(Tarih[Tarih]))),
    "val gibi", VAR S = [Net Satış]
                RETURN DIVIDE(S - CALCULATE(S, SAMEPERIODLASTYEAR(Tarih[Tarih])),
                              CALCULATE(S, SAMEPERIODLASTYEAR(Tarih[Tarih]))))

Sonuç: expr gibi 2023'te %289,8, 2024'te %86,4; val gibi her yıl 0. Kural basit: Fonksiyonun içinde argümanın bağlamını değiştireceksen (CALCULATE, yineleyici, zaman zekâsı) parametre expr olmalı. Yalnızca gelen sayıyla aritmetik yapacaksan (Pbi.Pay gibi) val yeterli ve daha ucuzdur; argüman bir kez hesaplanır.

Yineleyicide fark daha da büyür. AVERAGEX(VALUES(Tarih[YilAy]), olcu) gövdeli bir fonksiyonda expr parametre her ay için ayrı hesaplanır: filtresiz durumda satış olan 31 ayın ortalaması 40.347 TL'dir. Aynı parametre val olsaydı tek bir toplam (1.250.772) her aya tekrar yazılır ve “ortalama” toplamın kendisine eşit çıkardı.

Test etmek

1. Bilinen değerle karşılaştır: EVALUATE { Pbi.Pay ( 10, 4 ) } gibi elle hesaplanabilen girdilerle başla.
2. Hazır ölçüyle aynı mı? Fonksiyonla yazdığın ölçüyü eski ölçünün yanına bir tabloya koy: SUMMARIZECOLUMNS ( Tarih[Yil], "Eski", [YoY %], "Yeni", Pbi.Yoy ( [Net Satış] ) ). Her satır aynı olmalı.
3. Kenar durumları: payda 0, BLANK, negatif değer, geçen yılı olmayan ilk yıl (2022).
4. Modeldeki fonksiyonları listele: EVALUATE INFO.USERDEFINEDFUNCTIONS () modeldeki UDF'leri ve ifadelerini döndürür; belgelendirme ve gözden geçirme için kullanışlıdır.

Sınırlar (Learn'e göre)

• UDF'ler görüntüleme klasörlerine konamaz, çevirilerle birleştirilemez; tablosu olmayan modellerde desteklenmez.
• Nesne düzeyi güvenlik fonksiyonu korumaz: Gizli bir sütunu kullanan fonksiyon otomatik gizlenmez. Gizli nesnelerin adını fonksiyon adına ya da açıklamasına yazma.
• Canlı bağlantılı bir raporda kaynak modelin fonksiyonları Model gezgininde görünmez; bileşik modeldeki ölçüler kaynak modelin UDF'lerine başvuramaz.
• Görsel hesaplama formül çubuğunda IntelliSense yoktur; sütunu expr parametre olarak geçirmek ya da tablo adı olmadan sütun yazmak kırmızı alt çizgi ve doğrulama hatası üretebilir. Tablo adıyla nitelenmemiş adlar ölçü başvurusu sayılır.