Hata ayıklama (debugging)

Neden önemli?

Anadolu Market'in gece çalışan ciro raporu bu sabah İzmir için 0 TL gösterdi. Program hata vermedi, sadece yanlış sonuç üretti. Ekipte biri "dün çalışıyordu" dedi, bir başkası kodu baştan yazmayı önerdi. Deneyimli geliştirici ise şunu yaptı: hatayı tekrar üretti, veriyi küçülttü, iki print ekledi ve on dakikada sorunun bir sözlük anahtarındaki tek harf olduğunu buldu. Hata ayıklama (debugging), yazılımcının günlük işinin belki de yarısıdır ve şansa değil yönteme dayanır. Bu derste o yöntemi öğreneceksin.

try/except ile hatayı yakalamayı ve kendi hatanı fırlatmayı "Hatalar ve istisnalar" dersinde gördün. Burada amaç farklı: hatanın nedenini bulmak ve düzeltmek.

Üç hata ailesi

En tehlikelisi sonuncusudur: kimse fark etmezse yanlış rakam yönetim raporuna kadar gider. Sözdizimi ve çalışma zamanı hataları ise aslında dosttur; sana tam olarak nerede durduklarını söylerler.

Traceback'i alttan yukarı oku

Python bir istisna fırlattığında geriye dönük iz (traceback) yazdırır. Yeni başlayanlar en üstten okumaya başlar ve kaybolur. Doğru sıra tam tersidir:

Traceback (most recent call last):
  File "gunluk_rapor.py", line 12, in <module>
    print(sehir_ozeti(siparisler))
  File "gunluk_rapor.py", line 7, in sehir_ozeti
    toplam[s["sehir"]] += s["tutar"]
KeyError: 'İzmir'

"most recent call last" ifadesi zaten ipucunu verir: en son çağrı en alttadır. Kütüphane kodunun içinde biten bir traceback'te, alttan yukarı çıkarken kendi dosyanın ilk satırını ara; hata çoğunlukla oraya senin verdiğin bir değerden kaynaklanır.

siparisler = [
    {"sehir": "İzmir", "tutar": 300},
    {"sehir": "Ankara", "tutar": 150},
    {"sehir": "İzmir", "tutar": 120},
]

def sehir_ozeti(siparisler):
    toplam = {}
    for s in siparisler:
        # Hatalı hâli: toplam[s["sehir"]] += s["tutar"]
        toplam[s["sehir"]] = toplam.get(s["sehir"], 0) + s["tutar"]
    return toplam

print(sehir_ozeti(siparisler))

Hata türüne göre ilk bakılacak yer

print ile izleme ve f"{x=}" kalıbı

En eski ve hâlâ en hızlı araç: şüphelendiğin yere değerleri yazdırmak. Python 3.8'den beri f-string içinde = kullanırsan hem ifadeyi hem değerini yazar; etiketi elle yazma derdi biter.

def kargo_ucreti(agirlik_kg, sehir):
    taban = 40
    ek = (agirlik_kg - 1) * 12 if agirlik_kg > 1 else 0
    uzak = sehir in ("Van", "Hakkari")
    print(f"{agirlik_kg=} {ek=} {uzak=}")      # geçici izleme satırı
    ucret = taban + ek + (25 if uzak else 0)
    print(f"{ucret=}  {ucret / agirlik_kg=:.2f}")
    return ucret

kargo_ucreti(3, "Van")
kargo_ucreti(0.5, "İzmir")

assert ile varsayım kontrolü

Her kodun içinde söylenmemiş varsayımlar vardır: "liste boş olmaz", "indirim oranı 0 ile 1 arasındadır". assert koşul, "mesaj" bu varsayımı yazıya döker; koşul yanlışsa AssertionError fırlatır. Böylece hata, yanlış değerin doğduğu yerde yakalanır, üç fonksiyon sonra değil.

def indirim_uygula(fiyat, oran):
    assert 0 <= oran <= 1, f"oran 0-1 arasında olmalı, gelen: {oran}"
    yeni = fiyat * (1 - oran)
    assert yeni <= fiyat, "indirimli fiyat eskisinden büyük olamaz"
    return round(yeni, 2)

print(indirim_uygula(200, 0.15))
try:
    print(indirim_uygula(200, 15))      # yüzde yerine 15 verildi
except AssertionError as hata:
    print("Yakalandı:", hata)

breakpoint() ve pdb

print'in yetmediği yerde hata ayıklayıcı (debugger) devreye girer: programı bir satırda durdurur, değişkenlere bakmanı ve satır satır ilerlemeni sağlar. Kodun içine breakpoint() yazman yeterli; Python yerleşik pdb ayıklayıcısını açar.

def faiz_hesapla(anapara, yillik_oran, ay):
    aylik = yillik_oran / 12
    breakpoint()                 # program burada durur, (Pdb) istemi açılır
    return anapara * (1 + aylik) ** ay

faiz_hesapla(10_000, 0.42, 12)

VS Code hata ayıklayıcısı

Aynı işi fareyle yapmak istersen VS Code'un Python eklentisi yeterli:

Sorunu küçült: minimal örnek

Elinde 50 bin satırlık sipariş dosyası ve bir yerde patlayan bir rapor var. Gözle aramak yerine sorunu üreten en küçük girdiyi bul. Önce hatayı üreten kaydı otomatik yakala, sonra yalnızca o kayıtla çalış:

kayitlar = [
    {"no": "AM-1", "tutar": "120.5"},
    {"no": "AM-2", "tutar": "89"},
    {"no": "AM-3", "tutar": "1.250,00"},     # Türkçe biçim: float'a çevrilmez
    {"no": "AM-4", "tutar": "40"},
]

for i, k in enumerate(kayitlar):
    try:
        float(k["tutar"])
    except ValueError as hata:
        print(f"{i=} {k['no']=} -> {hata}")
        break

Artık sorun "rapor çalışmıyor" değil, "float("1.250,00") ValueError veriyor". Bu cümleyle düzeltme yapmak, aramak ve soru sormak çok kolaydır. Minimal örneğin kuralları: hatayı hâlâ üretsin, bunun dışında her şey silinsin, başkası kopyalayıp çalıştırabilsin.

Rubber duck: sesli anlat

Masaya bir lastik ördek koy ve kodunu ona satır satır anlat: "Burada listeyi geziyorum, burada toplamı artırıyorum, burada döndürüyorum..." Çoğu zaman cümlenin ortasında "dur, return döngünün içinde" dersin. Yöntemin adı komik ama işe yarar, çünkü sesli anlatmak seni varsaydığın şeyi değil, kodun gerçekten yaptığını okumaya zorlar.

Hata mesajını aramak ve yapay zekâya sormak

Hata mesajının genel kısmını ara, sana özel kısmını çıkar: "TypeError: unsupported operand type(s) for +: 'int' and 'str'" iyi bir aramadır; dosya adların ve değişken adların değildir. Yapay zekâya ya da bir foruma sorarken şu beşini ver:

1. Ne yapmaya çalışıyorsun? (bir cümle iş hedefi)
2. Minimal kod (çalıştırılabilir, gizli bilgi ve müşteri verisi içermeyen)
3. Tam hata mesajı (traceback'in tamamı, ekran görüntüsü değil metin)
4. Beklenen ve gelen sonuç
5. Denediklerin ve Python sürümün

Klasik böcekler kataloğu