Standart kütüphane turu

Neden "piller dahil"?

Python'ın sloganlarından biri "batteries included" (piller dahil): kurulumla birlikte gelen standart kütüphane (standard library) yüzlerce modül içerir. Anadolu Market'te bir analist olarak her gün şunlarla karşılaşırsın: rapor klasörünü taramak, betiğe komut satırından parametre vermek, kuruşu kuruşuna tutar hesaplamak, satış rakamlarının ortalamasını ve sapmasını almak, bir parolayı güvenli saklamak. Bunların hiçbiri için pip ile paket kurman gerekmez. Bu ders, en sık kullanacağın modülleri tek turda gezer; her birini derinlemesine değil, "ne zaman hangisine uzanırım" düzeyinde öğrenirsin.

Dosya sistemi: pathlib, shutil, tempfile

pathlib.Path, dosya yolunu bir nesne olarak temsil eder; / işleciyle parça ekler, .name, .suffix, .parent ile parçalara ayırırsın. os modülü daha eski ve düşük seviyelidir; os.environ ve os.getcwd() gibi birkaç şey için hâlâ gerekir. shutil ise "kabuk yardımcıları": kopyalama, taşıma, klasörü komple silme. Aşağıdaki örnek, geçici bir klasörde (tempfile) küçük bir rapor arşivi kurar; bu klasör bellekte oluşur ve with bloğu bitince otomatik silinir.

import shutil
import tempfile
from pathlib import Path

with tempfile.TemporaryDirectory() as gecici:
    kok = Path(gecici) / "raporlar"
    kok.mkdir()
    for ay in ("ocak", "subat", "mart"):
        (kok / f"satis_{ay}.csv").write_text(f"sehir,tutar\nAnkara,{len(ay) * 100}\n", encoding="utf-8")
    (kok / "notlar.txt").write_text("Mart raporu eksik kontrol edilecek", encoding="utf-8")

    csvler = sorted(p.name for p in kok.glob("*.csv"))
    print("CSV dosyaları:", csvler)
    print("İlk dosyanın gövdesi:", (kok / "satis_ocak.csv").stem, "| uzantı:", (kok / "satis_ocak.csv").suffix)

    yedek = Path(gecici) / "yedek"
    shutil.copytree(kok, yedek)
    print("Yedekteki dosya sayısı:", len(list(yedek.iterdir())))

    shutil.rmtree(yedek)
    print("Yedek silindi mi?", not yedek.exists())
print("Geçici klasör de silindi mi?", not Path(gecici).exists())

glob("*.csv") deseni yalnızca o klasöre bakar; alt klasörler dahil aramak için rglob kullan. write_text / read_text dosyayı açıp kapatma işini senin yerine yapar.

Komut satırı: sys.argv ve argparse

Betiği terminalden python rapor.py --sehir Ankara --limit 5 diye çalıştırdığında argümanlar sys.argv listesine düşer. Bunları elle ayrıştırmak yerine argparse kullanırsın: tür dönüşümü, varsayılan değer, zorunluluk kontrolü ve --help çıktısı hazır gelir. Testte ya da burada tarayıcıda gerçek terminal olmadığı için parse_args'a listeyi elinle verirsin; bu, argparse'ı test etmenin de standart yoludur.

import argparse

def parser_kur() -> argparse.ArgumentParser:
    p = argparse.ArgumentParser(prog="rapor", description="Anadolu Market şehir raporu")
    p.add_argument("--sehir", required=True, help="Raporlanacak şehir")
    p.add_argument("--limit", type=int, default=10, help="Kaç satır gösterilsin")
    p.add_argument("--ozet", action="store_true", help="Yalnızca toplamları yaz")
    return p

p = parser_kur()
a = p.parse_args(["--sehir", "Ankara", "--limit", "5"])
print(a.sehir, a.limit, a.ozet)
b = p.parse_args(["--sehir", "İzmir", "--ozet"])
print(b.sehir, b.limit, b.ozet)
print(type(b.limit).__name__)

action="store_true" bayrak (flag) tanımlar: yazılırsa True, yazılmazsa False. type=int sayesinde "5" metni tam sayıya çevrilir; geçersiz bir değer gelirse argparse anlaşılır bir hata basıp çıkar.

Para hesabı: neden float değil, Decimal?

Ilgaz Bank'ta 0.1 + 0.2 liranın 0.3 çıkmaması kabul edilemez. Float ikili tabanda saklandığı için bazı ondalıkları tam temsil edemez. decimal.Decimal ise onluk tabanda, senin belirlediğin hassasiyette çalışır. İki kural: Decimal'i string'den kur (float'tan kurarsan hata taşınır) ve sonucu quantize ile kuruşa yuvarla.

from decimal import Decimal, ROUND_HALF_UP
from fractions import Fraction

print("float:  ", 0.1 + 0.2)
print("Decimal:", Decimal("0.1") + Decimal("0.2"))

tutar = Decimal("1234.567")
kdv = tutar * Decimal("0.20")
print("KDV ham:", kdv)
print("KDV kuruş:", kdv.quantize(Decimal("0.01"), rounding=ROUND_HALF_UP))

# Yanlış kullanım: float'tan Decimal
print("float'tan:", Decimal(0.1))

# Kesir: 3 ortağın payı tam olarak 1/3
pay = Fraction(1, 3)
print("3 pay toplamı:", pay * 3, "| ondalık:", float(pay))

ROUND_HALF_UP ticari yuvarlamadır (0.005 yukarı). Varsayılan ROUND_HALF_EVEN bankacı yuvarlaması olarak bilinir; muhasebe kuralına göre hangisini kullanacağını iş birimine sor. Fraction ise oran ve pay hesaplarında kayıpsız sonuç verir.

Sayılar ve rastgelelik: statistics, math, random, time

Küçük bir satış listesinin özetini çıkarmak için pandas'a gerek yok. statistics ortalama, medyan ve standart sapmayı verir; math yuvarlama ve kök işlemlerini; random örneklem seçmeyi; time.perf_counter ise bir işin kaç saniye sürdüğünü ölçmeyi sağlar.

import math
import random
import statistics
import time

satislar = [1250, 980, 1430, 1120, 2990, 1010, 1180]
print("ortalama:", round(statistics.mean(satislar), 2))
print("medyan:  ", statistics.median(satislar))
print("sapma:   ", round(statistics.stdev(satislar), 2))
print("en büyük tam sayı sayfa:", math.ceil(len(satislar) / 3), "| kök:", math.sqrt(144))

random.seed(42)
print("denetim için seçilen 3 satış:", random.sample(satislar, 3))

t0 = time.perf_counter()
toplam = sum(i * i for i in range(100_000))
print("süre (sn) sıfırdan büyük mü?", time.perf_counter() - t0 > 0)

random.seed(42) deterministik sonuç verir: aynı tohumla aynı örneklem çıkar. Test yazarken ve raporu tekrarlanabilir kılarken bu şarttır. Medyanın ortalamadan küçük olması, 2990 gibi bir uç değerin ortalamayı yukarı çektiğini anlatır.

Metin, sabit küme, özet: textwrap, enum, hashlib, secrets

Son grup birbirinden bağımsız ama hepsi günlük işte çıkar. textwrap.fill uzun açıklamayı satırlara böler, shorten listede sığmayan başlığı kısaltır. enum.Enum, "ONAYLI / BEKLEMEDE / RED" gibi sabit kümeleri yazım hatasına kapalı hale getirir. hashlib bir metnin parmak izini (hash) üretir; parola doğrulamada parolayı değil, tuzla (salt) birleştirilmiş özetini saklarsın. Tuz üretmek için random değil, kriptografik secrets modülü kullanılır.

import hashlib
import secrets
import textwrap
from enum import Enum, auto

aciklama = "Anadolu Market, müşterinin iade talebini 14 gün içinde değerlendirir ve sonucu e-posta ile bildirir."
print(textwrap.fill(aciklama, width=40))
print(textwrap.shorten(aciklama, width=30, placeholder="..."))

class Durum(Enum):
    BEKLEMEDE = auto()
    ONAYLI = auto()
    RED = auto()

basvuru = Durum.ONAYLI
print(basvuru, "|", basvuru.name, "|", basvuru.value, "|", basvuru is Durum["ONAYLI"])

tuz = secrets.token_hex(8)
parola = "Gizli123"
ozet = hashlib.sha256((tuz + parola).encode("utf-8")).hexdigest()
print("tuz uzunluğu:", len(tuz), "| özet uzunluğu:", len(ozet))
print("aynı parola aynı özeti verir mi?", ozet == hashlib.sha256((tuz + parola).encode("utf-8")).hexdigest())
print("parola değişince özet değişir mi?", ozet != hashlib.sha256((tuz + "gizli123").encode("utf-8")).hexdigest())

Özet tek yönlüdür: özetten parolaya dönülemez. Tuz, iki müşteri aynı parolayı seçse bile saklanan özetlerin farklı olmasını sağlar. Gerçek sistemlerde sha256 yerine yavaş ve tuzlu parola algoritmaları (bcrypt, argon2) tercih edilir; sha256'yı dosya bütünlüğü ve veri parmak izi için kullan.

from operator import itemgetter, attrgetter
from functools import lru_cache
from dataclasses import dataclass

siparisler = [
    {"no": "S-3", "sehir": "İzmir", "tutar": 80},
    {"no": "S-1", "sehir": "Ankara", "tutar": 120},
    {"no": "S-2", "sehir": "Ankara", "tutar": 45},
]
for s in sorted(siparisler, key=itemgetter("sehir", "tutar")):
    print(s["no"], s["sehir"], s["tutar"])

@dataclass
class Musteri:
    ad: str
    puan: int
print([m.ad for m in sorted([Musteri("Can", 3), Musteri("Ayşe", 9)], key=attrgetter("puan"), reverse=True)])

@lru_cache(maxsize=128)
def taksit_tablosu(tutar_kurus: int, ay: int) -> tuple:
    print("  hesaplanıyor:", tutar_kurus, ay)
    taksit = tutar_kurus // ay
    return tuple([taksit] * (ay - 1) + [tutar_kurus - taksit * (ay - 1)])

taksit_tablosu(100000, 3)
print(taksit_tablosu(100000, 3))      # ikinci çağrı önbellekten
print(taksit_tablosu.cache_info())

from bisect import bisect_right, bisect_left, insort

sinirlar = [500, 1000, 2500]          # TL
oranlar = [0, 5, 10, 15]              # yüzde
for sepet in (499, 500, 999, 1000, 3000):
    print(sepet, "TL -> %", oranlar[bisect_right(sinirlar, sepet)])

print("bisect_left(1000):", bisect_left(sinirlar, 1000), "| bisect_right(1000):", bisect_right(sinirlar, 1000))

kuyruk = [10, 30, 50]
insort(kuyruk, 35)                    # sıralı listeye sırayı bozmadan ekle
print(kuyruk)

import copy

sablon = {"musteri": None, "kalemler": [], "kargo": {"firma": "Anadolu Kargo"}}
s1 = copy.copy(sablon)
s1["kalemler"].append("laptop")
print("yüzeysel kopya sonrası şablon:", sablon["kalemler"])

sablon["kalemler"].clear()
s2 = copy.deepcopy(sablon)
s2["kalemler"].append("mouse")
s2["kargo"]["firma"] = "Hızlı Kargo"
print("derin kopya sonrası şablon:", sablon)

import difflib, uuid, base64, zlib
from string import Template

sehirler = ["Ankara", "Antalya", "Adana", "İzmir", "İstanbul"]
print(difflib.get_close_matches("Ankra", sehirler, n=1))
print(difflib.get_close_matches("Istanbul", sehirler, n=1, cutoff=0.6))

t = Template("Sayın $ad, $no numaralı siparişiniz $gun gün içinde teslim edilecek.")
print(t.substitute(ad="Ayşe Yılmaz", no="S-1001", gun=3))
print(t.safe_substitute(ad="Can"))     # eksik alanı olduğu gibi bırakır

kimlik = uuid.uuid4()
print("uuid uzunluğu:", len(str(kimlik)), "| sürüm:", kimlik.version)

rapor = ("Ankara;120\n" * 200).encode("utf-8")
paket = base64.b64encode(zlib.compress(rapor)).decode("ascii")
print(len(rapor), "bayt ->", len(paket), "karakter")
print(zlib.decompress(base64.b64decode(paket)) == rapor)

eski = ["Ankara;120", "İzmir;80"]
yeni = ["Ankara;125", "İzmir;80"]
print("\n".join(difflib.unified_diff(eski, yeni, "dun.csv", "bugun.csv", lineterm="")))

import subprocess, shlex

sonuc = subprocess.run(["git", "log", "-1", "--format=%h %s"],
                       capture_output=True, text=True, check=True, timeout=10)
print(sonuc.stdout.strip())

print(shlex.split('rapor.py --sehir "Kahramanmaraş Merkez" --limit 5'))
print(shlex.quote("dosya adı; rm -rf /"))   # kabuğa güvenli metin