Terminal ve komut satırı

Neden terminal?

Anadolu Market'in gece 02.00'de çalışan stok raporu bir sunucuda, kimsenin ekranına bakmadığı bir makinede koşar. Orada VS Code yok, "Çalıştır" düğmesi yok; yalnızca terminal (terminal, komut satırı, shell) var. Veri ekipleri betiklerini terminalden çalıştırır, zamanlayıcılar (cron, Windows Görev Zamanlayıcı) betiği terminal komutuyla başlatır, CI sistemleri testleri terminalde koşturur. Terminali rahat kullanmak, "kendi bilgisayarımda çalışıyor" ile "şirkette her gece çalışıyor" arasındaki köprüdür.

Bu derste terminalin dört temel fikrini öğreneceksin: neredesin (çalışma dizini), neyi çalıştırıyorsun (komut ve argümanlar), sonuç ne oldu (çıkış kodu) ve veri nereye akıyor (standart girdi/çıktı/hata). Python tarafında bunların karşılığı os.getcwd(), sys.argv, sys.exit(), sys.stdin/stdout/stderr ve os.environ'dur. Kurulum dersinde terminali açıp python --version yazmıştın; şimdi derine iniyoruz.

Neredesin? Çalışma dizini

Terminal her an bir klasörün "içinde" durur; buna çalışma dizini (working directory, cwd) denir. Yazdığın göreli dosya adları bu klasöre göre çözülür. Nerede olduğunu pwd (macOS/Linux) ya da cd (Windows'ta tek başına) söyler; başka klasöre cd klasor ile geçersin.

$ pwd
/home/ayse
$ mkdir anadolu-rapor
$ cd anadolu-rapor
$ ls
$ cd ..
$ pwd
/home/ayse

Python içinden çalışma dizinini os.getcwd() ya da pathlib.Path.cwd() verir. Tarayıcıdaki Python da sanal bir dosya sisteminde çalışır; aşağıdaki kodu çalıştırıp kendi "konumunu" gör:

import os
from pathlib import Path

print("Çalışma dizini:", os.getcwd())
print("Path ile:", Path.cwd())
os.makedirs("rapor_deneme", exist_ok=True)   # mkdir'in Python karşılığı
os.chdir("rapor_deneme")                     # cd'nin Python karşılığı
print("Şimdi:", os.getcwd())
os.chdir("..")
print("Geri döndük:", os.getcwd())

Windows ve macOS/Linux komutları

macOS ve Linux aynı aileden (Unix) gelir, komutları neredeyse aynıdır. Windows'ta iki terminal vardır: eski cmd ve modern PowerShell. PowerShell, ls, pwd, cat gibi Unix adlarını da takma ad (alias) olarak tanır; bu yüzden yeni başlayanlara PowerShell'i öneririz.

Göreli ve mutlak yol

Mutlak yol (absolute path) kökten başlar: /home/ayse/veri/satis.csv ya da C:\Users\ayse\veri\satis.csv. Nerede olursan ol aynı dosyayı gösterir. Göreli yol (relative path) çalışma dizinine göre yorumlanır: veri/satis.csv, ./satis.csv (bu klasör), ../arsiv/eski.csv (bir üst klasör). ~ ise macOS/Linux'ta ev klasörünün kısaltmasıdır.

import posixpath
from pathlib import PurePosixPath

cwd = PurePosixPath("/home/ayse/anadolu-rapor")
goreli = "../veri/./satis.csv"

birlesik = cwd / goreli
print("Birleştirilmiş:", birlesik)
print("Sadeleştirilmiş:", posixpath.normpath(str(birlesik)))
print("Mutlak mı?", PurePosixPath(goreli).is_absolute(), PurePosixPath("/etc/hosts").is_absolute())
print("Dosya adı:", birlesik.name, "| uzantı:", birlesik.suffix, "| gövde:", birlesik.stem)

PurePosixPath diske dokunmadan yalnızca yol metniyle çalışır; bu yüzden her bilgisayarda aynı sonucu verir ve test yazmak için idealdir. / operatörü yolları birleştirir. .. parçalarını sadeleştirmek için posixpath.normpath kullanılır (gerçek diskte Path.resolve() aynı işi yapar).

Python'ı terminalden çalıştırmak

python rapor.py               # betiği çalıştır (macOS/Linux'ta çoğu zaman python3)
py rapor.py                   # Windows'ta Python başlatıcısı
python -m pip install rich    # pip'i "bu Python'ın" modülü olarak çalıştır
python -m venv .venv          # sanal ortam oluştur
python -m json.tool veri.json # JSON'u güzel biçimde yazdır
python -c "print(2 ** 10)"    # tek satırlık kod

python betik.py bir dosyayı, python -m modul ise Python'ın bulduğu bir modülü betik gibi çalıştırır. pip yerine python -m pip yazmak, paketin tam olarak o Python'a kurulmasını garanti eder; bilgisayarda birden fazla Python varken en sık karışıklığı böyle önlersin.

Betiğe argüman vermek: sys.argv

Terminalde betik adından sonra yazdığın her kelime argüman (argument) olur ve sys.argv listesine metin (str) olarak düşer. İlk eleman (sys.argv[0]) her zaman betiğin adıdır.

$ python rapor.py İzmir 7 --detay
# sys.argv == ["rapor.py", "İzmir", "7", "--detay"]

Tarayıcıda terminal olmadığı için aynı mantığı bir liste ile taklit ediyoruz. Profesyonel kodda da yaygın kalıp budur: argümanları main(argv) fonksiyonuna parametre olarak vermek; böylece fonksiyonu test edebilirsin.

def main(argv):
    if len(argv) < 2:
        print("Kullanım: python rapor.py <şehir> [gün]")
        return 2
    sehir = argv[1]
    gun = int(argv[2]) if len(argv) > 2 else 7     # argümanlar hep str!
    print(f"{sehir} için son {gun} günün raporu hazırlanıyor")
    return 0

print("Kod:", main(["rapor.py", "İzmir", "30"]))
print("Kod:", main(["rapor.py", "Ankara"]))
print("Kod:", main(["rapor.py"]))

Çıkış kodu: işin sonucu bir sayı

Her program bittiğinde işletim sistemine bir çıkış kodu (exit code) bırakır. Kural basittir: 0 başarı, 0 dışındaki her şey hata. Gelenek olarak 1 genel hata, 2 hatalı kullanım (eksik/yanlış argüman) demektir. Zamanlayıcılar ve CI sistemleri ekrana değil bu sayıya bakar: kod 0 değilse alarm üretir.

Python'da sys.exit(kod) çağırınca SystemExit istisnası fırlatılır ve program o kodla biter. Hiç çağırmazsan ve hata da olmazsa kod 0'dır; yakalanmamış bir istisnada kod 1 olur.

import sys

def kontrol(satir_sayisi):
    if satir_sayisi == 0:
        print("Rapor boş, çıkılıyor", file=sys.stderr)
        sys.exit(1)
    print("Rapor tamam:", satir_sayisi, "satır")

for n in [120, 0]:
    try:
        kontrol(n)
    except SystemExit as e:
        print("Program şu kodla bitecekti:", e.code)

Standart girdi, çıktı ve hata

Her program üç "boru" ile doğar: standart girdi (stdin, klavyeden ya da başka programdan gelen veri), standart çıktı (stdout, asıl sonuç) ve standart hata (stderr, uyarı ve hata mesajları). print() varsayılan olarak stdout'a yazar; print(..., file=sys.stderr) ise stderr'e. İkisi ekranda aynı görünür ama ayrı borulardır ve ayrı yönlendirilebilir.

import sys, io

def ozetle(tutarlar, out=sys.stdout, err=sys.stderr):
    gecerli = []
    for t in tutarlar:
        if t < 0:
            print(f"UYARI: negatif tutar atlandı: {t}", file=err)
        else:
            gecerli.append(t)
    print(f"toplam={sum(gecerli)}", file=out)

hata_kutusu = io.StringIO()          # stderr'i bir metin kutusunda yakala
ozetle([250, -40, 1200], err=hata_kutusu)
print("Yakalanan uyarılar:", hata_kutusu.getvalue().strip())

Akışı parametre yapmak (out, err) fonksiyonu test edilebilir kılar: testte io.StringIO verirsin, gerçekte sys.stdout. Kullanıcıdan girdi almayı (input()) "Kullanıcı girdisi ve tür dönüşümü" dersinde derinlemesine göreceksin.

Yönlendirme ve boru hattı

python rapor.py İzmir > rapor.txt        # stdout'u dosyaya yaz (üzerine)
python rapor.py Bursa >> rapor.txt       # dosyanın sonuna ekle
python rapor.py İzmir 2> hatalar.log      # yalnız stderr'i dosyaya
python rapor.py İzmir > out.txt 2>&1     # ikisini aynı dosyaya
cat stok.log | grep HATA | wc -l        # boru: birinin çıktısı diğerinin girdisi
type stok.log | findstr HATA            # Windows cmd karşılığı
python temizle.py < ham.csv > temiz.csv  # stdin'i dosyadan oku

| (boru, pipe) Unix felsefesinin kalbidir: her araç tek işi iyi yapar, borularla birleşir. Senin betiğin de iyi bir boru vatandaşı olsun: veriyi stdout'a, mesajları stderr'e yaz. Böylece > sonuc.csv yapan kişi dosyasında uyarı satırı bulmaz.

Ortam değişkenleri

Ortam değişkenleri (environment variables), işletim sisteminin programa verdiği anahtar-değer ayarlarıdır: PATH, HOME, veritabanı adresi, ortam adı (geliştirme/canlı). Python'da os.environ bir sözlük gibi davranır. Değer her zaman metindir ve olmayabilir; bu yüzden .get(ad, varsayilan) kullan.

export ANADOLU_ORTAM=canli        # macOS/Linux (bu oturum için)
set ANADOLU_ORTAM=canli           # Windows cmd
$env:ANADOLU_ORTAM = "canli"      # PowerShell

import os

ortam = os.environ.get("ANADOLU_ORTAM", "gelistirme")
zaman_asimi = int(os.environ.get("ZAMAN_ASIMI", "30"))
print("Ortam:", ortam, "| zaman aşımı:", zaman_asimi, "sn")
print("PATH tanımlı mı?", "PATH" in os.environ)

os.environ["ANADOLU_ORTAM"] = "test"     # yalnız bu süreç ve alt süreçleri görür
print("Yeni değer:", os.environ["ANADOLU_ORTAM"])

# En çok 404 alan 5 yol (erişim logunda 7. alan yol, 9. alan durum kodu)
awk '$9 == 404 {print $7}' access.log | sort | uniq -c | sort -rn | head -5
# Son 1 saatteki hataları canlı izle
tail -f app.log | grep --line-buffered ERROR
# Lezzet Kurye siparişlerinde duruma göre teslimat ücreti toplamı
awk -F, 'NR > 1 {t[$8] += $10} END {for (k in t) print k, t[k]}' lk_orders.csv
# API yanıtından yalnız adlar
curl -s https://api.example.com/urunler | jq -r '.[] | select(.stok == 0) | .ad'

import veri
yol = veri.yol("lezzet_kurye", "lk_orders")
toplam = {}
with open(yol, encoding="utf-8") as f:
    next(f)                                   # NR > 1: başlığı atla
    for satir in f:
        alan = satir.rstrip("\n").split(",")  # -F,
        toplam[alan[7]] = toplam.get(alan[7], 0) + float(alan[9])   # $8, $10
for durum, tutar in sorted(toplam.items()):
    print(durum, round(tutar, 2))

find . -name "*.py" -mtime -1              # son 1 günde değişen .py dosyaları
find /var/log -name "*.log" -size +100M    # 100 MB'tan büyük loglar
find . -name "__pycache__" -type d -prune -exec rm -rf {} +
grep -rl "TODO" src/ | xargs wc -l         # TODO içeren dosyaların satır sayısı
find . -name "*.csv" -print0 | xargs -0 -n 1 python temizle.py   # boşluklu adlara dayanıklı

import stat
for izin in (0o755, 0o644, 0o600, 0o750):
    print(oct(izin)[2:], stat.filemode(stat.S_IFREG | izin))

chmod 755 deploy.sh        # sahibi her şey, diğerleri oku+çalıştır
chmod u+x betik.py         # sembolik: sahibine çalıştırma ekle
chmod 600 ~/.ssh/id_ed25519   # özel anahtar yalnız sahibine açık olmalı
chown app:app /srv/market -R

import sys

def main(argv, env=None, out=sys.stdout, err=sys.stderr):
    env = env if env is not None else {}
    if len(argv) != 2:
        print("Kullanım: stok.py <depo>", file=err)
        return 2
    esik = int(env.get("STOK_ESIK", "10"))
    print(f"{argv[1]} deposu, eşik {esik}", file=out)
    return 0

kod = main(["stok.py", "Gebze"], env={"STOK_ESIK": "25"})
print("Çıkış kodu:", kod)
# Gerçek betikte en altta:
# if __name__ == "__main__":
#     sys.exit(main(sys.argv, dict(os.environ)))