“Görselleştirme ilkeleri” dersi neyi yapman gerektiğini söyledi: az öğe, tutarlı renk, sıfırdan başlayan eksen. Bu ders nedenini anlatıyor: insan gözü bazı farkları aramadan görür, bazılarını ise ancak tek tek okuyarak bulur. Tasarım, önemli bilgiyi birinci gruba koymaktır.
Ön-dikkat özellikleri
Ön-dikkat özellikleri (preattentive attributes), beynin bilinçli olarak aramaya başlamadan önce fark ettiği görsel farklardır. Yirmi gri noktanın arasındaki tek turuncu noktayı aramazsın; o kendini gösterir. Ancak her özellik büyüklüğü aynı doğrulukla taşımaz:
| Özellik | Büyüklük karşılaştırmasında | En iyi kullanım | Power BI’da |
|---|---|---|---|
| Ortak eksende konum | En doğru | Değer karşılaştırma | Çizgi, nokta, dağılım |
| Uzunluk | Çok iyi | Kategori karşılaştırma | Çubuk ve sütun |
| Açı ve alan | Zayıf | Kaba pay (2–3 dilim) | Pasta, halka, kabarcık boyutu |
| Renk koyuluğu | Kaba | Isı haritası, yoğunluk | Matriste renk skalası |
| Renk tonu | Büyüklük taşımaz | Grup kimliği, vurgu | Gösterge, veri renkleri |
Sonuç: Kesin karşılaştırma istiyorsan konum ve uzunluk kullan. Renk tonunu “bu grup farklı” ya da “buraya bak” demek için sakla.
Bilişsel yükü azaltmak
Okuyucunun zihni, grafiği okurken bir yandan göstergedeki rengi eşleştiriyor, eksendeki sayıyı tahmin ediyor, birimi çeviriyorsa mesaja yer kalmaz. Kategoriye göre net satış grafiğinde şu adımları uygula:
- Doğrudan etiketle: Göstergeyi kaldır, seri adını çizginin ucuna ya da çubuğun yanına yaz. Göz ileri geri gitmez.
- Veri etiketi ya da eksen, ikisi değil: Çubuklarda değer yazıyorsa y eksenini kapat; ekseni tutuyorsan etiketleri kaldır.
- Birimi başlığa taşı: Her etikette “339.303,65 ₺” yerine başlıkta “bin ₺” yaz, etikette 339 kalsın.
- Izgara çizgilerini soluklaştır ya da kaldır; kenarlık ve gölgeyi kapat.
- Sırala: Kategoriler büyükten küçüğe. Okuyucu sıralamayı kendi kafasında yapmak zorunda kalmasın.
Vurgu: tek renk ve bulgu başlığı
2024’te kategorilerin hedef gerçekleşme oranları %83,6 (Hediye) ile %100,2 (Kitap) arasında. Yedi çubuğu yedi renge boyarsan okuyucu “hangisi önemli?” diye sorar. Bunun yerine:
- Tüm çubuklar açık gri, yalnızca Kitap vurgu renginde.
- Başlık konuyu değil bulguyu söylesin: “Kategoriye göre hedef gerçekleşme” değil, “2024’te hedefi yalnızca Kitap tuttu”.
- Hedef çizgisini (%100) Analiz bölmesinden sabit çizgi olarak ekle; çubukların çizgiyi geçip geçmediği konumla okunur.
Vurgu rengini dinamik yapmak için çubuk renginde “Alan değeri” ile renk kodu döndüren bir ölçü kullanılır (“Koşullu biçimlendirme ve KPI’lar” dersi).
Küçük katlar ne zaman?
Küçük katlar (small multiples), aynı grafiği bir alanın her değeri için yan yana çizer. Çizgi grafiğinde üç kanalın aylık satışını tek grafikte üst üste çizmek yerine üç küçük panel kullanırsın.
- İyi olduğu durum: 3–12 grup, her grubun şekli (mevsimsellik, eğilim) merak ediliyor, seriler üst üste binince spagetti oluyor.
- Ortak eksen: Paneller aynı ölçeği paylaşır; karşılaştırma dürüst kalır. Bedeli: küçük grup ezilir. Bizim modelde 2024’te Mobil 346.353 ₺, Mağaza 123.997 ₺; Mağaza paneli düz bir çizgi gibi görünebilir. Şekil merak ediliyorsa her paneli kendi payı (%) ile göster.
- Kötü olduğu durum: Tek bir sayıyı karşılaştırmak (her panelde bir çubuk). Bu durumda tek bir sıralı çubuk grafik daha iyidir.
Kombo grafik ve ikincil eksen tuzağı
“Çizgi ve kümelenmiş sütun” grafiği, sütunda bir ölçüyü, çizgide başka bir ölçüyü gösterir. Farklı birimler (₺ ve %) için ikincil y ekseni açılır. Tuzak şurada: her eksen kendi verisine göre otomatik ölçeklenir.
2024’te aylık net satış 34.233,55 ₺ (Nisan) ile 94.000,95 ₺ (Aralık) arasında, yani yaklaşık üç kat oynuyor. Kâr marjı ise %36,3 ile %40,8 arasında, 4,5 puan. İkincil eksen otomatik olarak yaklaşık %36–%41 aralığına sıkışınca, marjdaki küçük oynama satıştaki üç katlık değişimle aynı yükseklikte görünür. İki çizginin kesiştiği nokta da hiçbir anlam taşımaz: kesişme, iki eksenin nereden başladığının bir sonucudur.
- İkincil eksenin başlangıcını (Biçim → Y ekseni (ikincil) → Aralık) 0’a sabitle; marjın aslında ne kadar sabit olduğu görünür.
- Ya da iki ayrı grafiği aynı x ekseniyle alt alta hizala.
- Ya da marjı yalnızca araç ipucuna koy.
Dağılım ve kabarcık grafiği
Dağılım grafiği (scatter), iki ölçü arasındaki ilişkiyi gösterir. Soru: “Çok indirim yaptığımız ürünlerde marj düşük mü?” Değerler kutusuna Urunler[Urun], X eksenine indirim oranı, Y eksenine [Kâr Marjı %], Boyut kutusuna [Net Satış] koyarsın; grafik bir kabarcık grafiğine dönüşür.
Satışı olan 38 ürün için korelasyon yaklaşık −0,23: zayıf, negatif bir ilişki. Grafikte bunun anlamı, bulutun hafif aşağı eğik olması ama çok dağınık kalmasıdır. Örneğin Robot Süpürge %6,8 indirimle %43 marj yaparken, Termos 750ml %6,2 indirimle %29 marjda. “İndirim marjı öldürüyor” demek için bu grafik yetmez.
X eksenindeki indirim oranının iki tanımı vardır ve nokta konumları buna göre değişir:
Tutar Ağırlıklı İndirim = [Ortalama İndirim %] Satır Ortalaması İndirim = CALCULATE(AVERAGE(Satislar[Indirim]), Satislar[Durum] <> "İptal")
İlki indirim tutarını brüt tutara oranlar; büyük siparişler daha çok ağırlık taşır (tüm model: %3,2). İkincisi her satış satırını eşit sayar (%3,3). Kategorilerde fark daha belirgin: Elektronik’te %2,3’e karşı %3,0. Hangisini kullandığını eksen başlığına yaz.
- Ortalama çizgileri: Analiz bölmesinden X ve Y için ortalama çizgisi ekle; grafik dört bölgeye ayrılır (“yüksek indirim, düşük marj” köşesi aksiyon listesidir).
- Kabarcık boyutu: Göz alanı kötü karşılaştırır. Boyutu “önemli olanı fark et” için kullan, kesin sıralama için değil.
- Oynatma ekseni (Play axis):
Tarih[Yil]koyunca noktalar yıldan yıla hareket eder. Sunumda etkileyicidir; analizde zordur, çünkü göz aynı anda 38 noktanın yolunu izleyemez. Tek bir ürünü seçip izini göstermek daha okunur.
Yığılmış mı, %100 yığılmış mı?
Kanallara göre yıllık net satış:
| Yıl | Mobil | Web | Mağaza | Mobil payı | Mağaza payı |
|---|---|---|---|---|---|
| 2022 | 51.296,80 | 35.879,90 | 15.660,50 | %49,9 | %15,2 |
| 2023 | 202.191,70 | 144.735,10 | 53.942,75 | %50,4 | %13,5 |
| 2024 | 346.352,70 | 276.715,90 | 123.997,10 | %46,4 | %16,6 |
- Yığılmış sütun: Toplam yükseklik ve en alttaki seri kolay okunur. Mesaj: “Satış yedi kattan fazla büyüdü.” Ortadaki ve üstteki seriler ortak bir taban çizgisinden başlamadığı için zor karşılaştırılır.
- %100 yığılmış sütun: Her sütun 100’e tamamlanır; toplam büyüklük kaybolur. Mesaj: “Mobilin payı 2024’te geriledi, Mağaza toparlandı.” Mutlak satış büyüdüğü hâlde payın düştüğünü yalnızca bu görünüm gösterir.
- Her ikisinde de en önemli seriyi tabana koy; taban ortak eksen gibi çalışır.
Gösterge ve KPI görseli
Kurulum adımları “Koşullu biçimlendirme ve KPI’lar” dersinde. Algı açısından:
- Gösterge (gauge), tek bir sayı için çok yer kaplar ve değeri açıyla okutur (zayıf özellik). Kullanacaksan maksimumu anlamlı belirle: otomatik maksimum, değerin iki katı olabilir ve %97,9’luk gerçekleşmeyi yarım gibi gösterir. Maksimumu hedefin %120’si gibi sabit bir değere bağla.
- KPI görseli değer, hedef ve eğilimi birlikte verir; eğilim ekseni (ay) olmadan kullanma.
- Birden çok KPI için çoğu zaman kart + referans etiketi (“Hedef: 763.200 ₺ · %97,9”) daha az yer kaplar ve sayıyı doğrudan okutur.