Pencere fonksiyonları (window functions) ve görsel hesaplamalar (visual calculations)

Pencere fonksiyonlarında üç gizli varsayım

OFFSET, INDEX ve WINDOW kısa yazılır, ama arka planda üç varsayım yapar. Mülakatta da sık sorulur:

1. Bağlam ilişkisi (relation) belirtilmezse fonksiyon, görseldeki ALLSELECTED kümesini kullanır. Yani dilimleyiciyle gizlenen aylar “önceki ay” sayılmaz.
2. ORDERBY belirtilmezse sıralama, ilişkideki sütunların kendi sırasıdır. Ay adına göre (“Ağu, Ara, Eki…”) sıralanan bir sütunda “önceki ay” alfabetik önceki ay olur. Her zaman sayısal bir sıralama sütunu (YilAy, AyNo) kullan.
3. PARTITIONBY belirtilmezse tüm satırlar tek bir bölümdür. “Her yıl kendi içinde ilk ay” gibi sorular için yılı bölüm olarak vermek gerekir.

Önceki Ay Satış =
CALCULATE([Net Satış], OFFSET(-1, ALLSELECTED(Tarih[YilAy]), ORDERBY(Tarih[YilAy], ASC)))

Zaman zekâsı fonksiyonlarından (PREVIOUSMONTH, DATEADD) farkı: pencere fonksiyonları bir takvim bilmez. İlişki olarak olgu tablosundan türetilmiş bir liste verirsen (ör. SUMMARIZE(Satislar, Tarih[YilAy])), satış olmayan ay listede yer almaz ve OFFSET onu atlayıp bir önceki “mevcut” aya bakar. Takvim aylarına göre karşılaştırma gerekiyorsa zaman zekâsı, “bir önceki satır” gerekiyorsa pencere fonksiyonu doğru araçtır.

İlişki parametresi: ALL mı, ALLSELECTED mı?

Finans raporunda dilimleyicide 2024 seçili. Aylık tabloda "önceki ay" sütunu Ocak 2024'te boş; finans müdürü Aralık 2023'ü görmek istiyor. Üç yazımı karşılaştıralım:

Önceki Ay (Dilimleyiciden Bağımsız) =
CALCULATE(
    [Net Satış],
    OFFSET(-1, ALL(Tarih[YilAy]), ORDERBY(Tarih[YilAy], ASC)),
    REMOVEFILTERS(Tarih[Yil])
)

Mekanizma: OFFSET bir tablo satırı döndürür (YilAy = "2023-12"). CALCULATE bu satırı yalnızca ilişkinin sütunlarına filtre olarak koyar ve YilAy'daki eski filtrenin yerine geçer. Aynı tablonun başka sütunlarındaki filtreler (Yil, Ceyrek) olduğu gibi kalır. İkinci satırdaki hata pencere fonksiyonuna özgü değildir; filtre bağlamının sıradan kuralıdır.

Hangisi doğru? "Görseldeki bir önceki satır" isteniyorsa ALLSELECTED; "takvimdeki bir önceki ay" isteniyorsa zaman zekâsı (PREVIOUSMONTH) daha sadedir. Üçüncü yazım, takvim tablosu olmayan sıralı eksenlerde (ör. sprint numarası) işe yarar.

PARTITIONBY ve ilişkideki sütunlar

Satış ekibi "yıl içinde bir önceki ay" istiyor: Ocak, geçen yılın Aralık'ına bağlanmamalı. Bölüm (partition) sütunu ilişkinin içinde ya da ilişkiyle bağlı bir tabloda olmalıdır. En açık yol, Yil'i ilişkiye eklemektir:

Yıl İçi Önceki Ay =
CALCULATE(
    [Net Satış],
    OFFSET(
        -1,
        ALLSELECTED(Tarih[Yil], Tarih[YilAy]),
        ORDERBY(Tarih[YilAy], ASC),
        PARTITIONBY(Tarih[Yil])
    )
)

Ocak 2023 satırı artık boştur; bölümsüz sürüm aynı hücrede Aralık 2022'yi (40.257,85 ₺) gösterir. Microsoft Learn'deki kurallar üretimde önemlidir:

• İlişkideki her sütun için dış bağlamda bir değer olmalı. Tek değer varsa o kullanılır; birden fazla dış sütun eşleşirse hata alırsın.
• ORDERBY ve PARTITIONBY sütunları satırları benzersiz tanımlamıyorsa fonksiyon gereken ek sütunları kendisi ekler; bulamazsa hata verir.
• ORDERBY'da ölçü kullanırsan eşit değerler sıralamayı belirsizleştirir. "Yılın en iyi ayı" gibi sorularda ikinci bir sıralama sütunu (ORDERBY([Net Satış], DESC, Tarih[YilAy], ASC)) eşitliği bozar.

Boş aylar: pencere satır sayar, takvim saymaz

WINDOW(-2, REL, 0, REL, ...) "son üç satır" demektir; bu satırlarda veri olup olmadığına bakmaz. Veri 22 Haziran 2022'de başlıyor; ilk aylarda üç farklı cevap çıkar:

AVERAGEX boş ayları atlar ve tek aylık "üç ay ortalaması" üretir. Üçe bölmek eksik ayları sıfır sayar. Üçüncü yol, pencere dolu değilse hiç göstermemektir. Grafikte ilk ayların yapay biçimde yüksek ya da düşük görünmesini istemiyorsan üçüncüsü en dürüst seçenektir (alıştırmada yazacaksın). Not: Haziran 2022 yalnızca 9 günlük veri içerir; tam olmayan dönemler her pencere hesabını bozar.

Toplam satırında ne olur?

Toplam satırında YilAy'ın dış bağlamda değeri yoktur. Belgelenen kurala göre fonksiyon, dış değeri olmayan sütunların mevcut her değeri için ayrı ayrı çalışır ve dönen satırların birleşimini (union) verir. Power BI'da bu şu sonuçları doğurur:

Bu uygulamanın motoru bu durumda toplamı boş gösterir; Power BI'da yukarıdaki sayıları görürsün. Kullanıcı toplam satırını okur ve yanlış yorumlar. Üretimde toplamı açıkça yönet:

Önceki Ay (Güvenli) =
IF(
    ISINSCOPE(Tarih[YilAy]),
    CALCULATE([Net Satış], OFFSET(-1, ALLSELECTED(Tarih[YilAy]), ORDERBY(Tarih[YilAy], ASC)))
)

Görsel hesaplama mı, model ölçüsü mü?

Görsel hesaplamalar (visual calculations) aynı işi çoğu zaman tek satırda yapar: PREVIOUS([Net Satış]). Seçimi şu ölçütler belirler (Microsoft Learn'deki sınırlamalardan):

Karar: ekipçe kullanılacak bir iş tanımı (resmî "önceki ay" ya da "kümülatif" rakamı) model ölçüsü olmalı. Tek bir görselde keşif amaçlı, dışa aktarılmayacak bir hesap için görsel hesaplama daha hızlı ve daha az hatalıdır.

Performans notları

• İlişkiyi boyut sütunlarından kur (ALLSELECTED(Tarih[YilAy]): 36 satır). Olgu tablosundan türetilmiş bir ilişki (SUMMARIZE(Satislar, ...)) hem yavaştır hem de satışı olmayan ayları atlar.
• ORDERBY'da ölçü kullanmak, her hücrede ilişkinin her satırı için ölçüyü hesaplatır: 36 aylık eksende 36 × 36 = 1.296 ölçü değerlendirmesi. Günlük eksende 1.096 × 1.096 ≈ 1,2 milyon olur.
• Gün düzeyinde kümülatif istiyorsan ve tarih tablon işaretliyse, DATESBETWEEN ya da tarih filtresiyle yazılan klasik kalıp çoğu zaman daha hızlıdır. İki yazımı Performans Analizi ile ölç, sonra karar ver.

Kontrol listesi

1. "Görseldeki önceki satır" mı, "takvimdeki önceki dönem" mi? Aracı buna göre seç.
2. İlişki dilimleyiciye uymalı mı (ALLSELECTED), yoksa onu aşmalı mı (ALL + REMOVEFILTERS)?
3. Bölüm sütunu ilişkinin içinde mi?
4. ORDERBY eşitlikleri bozacak ikinci bir sütun içeriyor mu?
5. Pencere boş ya da eksik dönemlerde ne göstermeli?
6. Toplam satırında ISINSCOPE ile ne göstereceğini açıkça belirledin mi?