Tablo fonksiyonları, kümeler ve sanal ilişkiler

SUMMARIZE ile gruplama, ADDCOLUMNS ile hesaplama

SUMMARIZE’ın içinde hesaplanmış sütun ("Satış", [Net Satış]) tanımlamak çalışır ama önerilmez: SUMMARIZE bu sütunları beklenmedik bir filtre bağlamında hesaplayabilir ve sonuç, özellikle aynı tablodan birden çok sütunla gruplandığında yanıltıcı olur. Güvenli kalıp, gruplamayı SUMMARIZE’a, hesaplamayı ADDCOLUMNS’a bırakmaktır:

EVALUATE
ADDCOLUMNS(
    SUMMARIZE(Satislar, Urunler[Kategori]),
    "Satış", [Net Satış]
)

ADDCOLUMNS her satır için ölçüyü bağlam geçişiyle çağırır; yani her kategori satırında [Net Satış] o kategorinin filtresiyle hesaplanır. Yalnızca sorgu yazıyorsan SUMMARIZECOLUMNS daha da iyidir: gruplama ile hesaplamayı tek adımda yapar ve tüm ölçüleri BLANK olan satırları otomatik atar.

SUMMARIZE: yalnızca var olan kombinasyonlar

Kanal müdürü soruyor: "Hangi ürün hangi kanalda hiç satılmadı?" Bu soru, iki tablo fonksiyonu arasındaki temel farkı gösterir:

SUMMARIZE olgu tablosunu tarar ve satırların gerçekten içerdiği kombinasyonları döndürür. Gruplama sütunlarını çoka-bir ilişkiler boyunca "bir" tarafından alabilir (Urunler[Urun]); ters yönde alamaz. CROSSJOIN ise tabloları birbiriyle çarpar ve veride hiç olmayan çiftleri de üretir. Aradaki 7 çift sorunun cevabıdır:

EVALUATE
FILTER(
    CROSSJOIN(VALUES(Urunler[Urun]), VALUES(Satislar[Kanal])),
    ISBLANK([Net Satış])
)

Sonuç: Robot Süpürge Web'de hiç satılmamış; Koşu Bandı ve Gurme Lokum Kutusu ise hiçbir kanalda. FILTER her çiftte [Net Satış]'ı çağırır; bağlam geçişi hem ürünü hem kanalı filtreye çevirir.

SUMMARIZECOLUMNS ve boş satırlar

SUMMARIZECOLUMNS, ifadelerinin hepsi BLANK olan satırları sonuçtan atar. Görsellerin "boş satırı göstermeme" davranışı buradan gelir. Bu kural küçük bir değişiklikle sonucun boyutunu değiştirir:

Küçük modelde 9 fazladan satır zararsızdır. Müşteri × ürün × gün kırılımında ise "+0" ya da hiç boş olmayan bir ölçü, milyonlarca satırlık bir sonuç üretir; görsel yavaşlar ya da veri sınırına takılır. Sıfırı göstermen gerekiyorsa bunu yalnızca gereken görselde, sınırlı bir eksende yap.

Gerçek Power BI'da, bir ifadeyi boşluk kontrolünden çıkarmak için IGNORE vardır: o ifade boş olmasa da satır, diğer ifadeler boşsa atılır. Bu uygulamanın motoru IGNORE'u desteklemez; söz dizimi aşağıda:

EVALUATE
SUMMARIZECOLUMNS(
    Urunler[Urun], Tarih[Yil],
    "S", [Net Satış],
    "K", IGNORE([Kayıtlı Müşteri])
)

Ek bilgi: Eski kaynaklarda "SUMMARIZECOLUMNS'u ölçü içinde kullanma" uyarısını görürsün. Microsoft Learn'e göre Haziran 2024'ten bu yana SUMMARIZECOLUMNS her bağlam geçişinde çalışabiliyor ve ölçü içinde tam destekleniyor. Yine de sonuç sırası garanti edilmez; sıra gerekiyorsa sorguda ORDER BY kullan.

GENERATE ve CROSSJOIN: kombinasyon üretmek

Pazarlama her kanalın en iyi ayını görmek istiyor:

EVALUATE
ADDCOLUMNS(
    GENERATE(
        VALUES(Satislar[Kanal]),
        TOPN(1, CALCULATETABLE(VALUES(Tarih[YilAy])), [Net Satış])
    ),
    "Satış", [Net Satış]
)

Sonuç: Web 2024-12 (44.653,15 ₺), Mobil 2024-06 (41.208,05 ₺), Mağaza 2024-12 (17.423,45 ₺). Mekanizma: GENERATE ilk tablonun her satırı için ikinci ifadeyi o satırın satır bağlamında hesaplar. TOPN içindeki [Net Satış] bağlam geçişiyle hem dış satırı (Kanal) hem iç satırı (YilAy) filtreye çevirir. CALCULATETABLE, ay listesini kanala göre süzer; o kanalda satış olmayan aylar listeye girmez.

• GENERATE, ikinci ifade boş tablo döndürürse o satırı atar (iç birleştirme gibi). Boş satırları tutmak için Power BI'da GENERATEALL vardır; bu uygulamada desteklenmez.
• İki tablonun sütun adları çakışırsa hata alırsın; SELECTCOLUMNS ile yeniden adlandır.
• CROSSJOIN maliyetini önceden hesapla: Musteriler × Urunler × Tarih = 150 × 40 × 1.096 = 6.576.000 satır. Bir ölçünün içinde bu boyutta tablo kurmak belleği ve süreyi patlatır.

Veri soyu nerede kaybolur?

Soy bağını ilk bölümde gördün. Üretimde soru şu: soy hangi adımda düşer? Soysuz bir tablo CALCULATE'e filtre olarak verilince Power BI'da ya hata alırsın ya da tablo hiçbir model sütununu süzmez. İki durumda da beklediğin sonuç gelmez.

Örnek: "Bir önceki yıllar" listesini elle üretip satışı süzmek istiyorsun. Listeyi SELECTCOLUMNS ile kurduğun anda soy düşer. TREATAS soyu yeniden verir:

-- Soy yok: filtre beklendiği gibi çalışmaz
Geçen Yıl (Hatalı) =
CALCULATE([Net Satış], SELECTCOLUMNS(VALUES(Tarih[Yil]), "Y", Tarih[Yil] - 1))

Geçen Yıl (TREATAS) =
CALCULATE(
    [Net Satış],
    TREATAS(SELECTCOLUMNS(VALUES(Tarih[Yil]), "Y", Tarih[Yil] - 1), Tarih[Yil])
)

2024 satırında 400.869,55 ₺ (2023'ün satışı) döner. Power BI'da SELECTCOLUMNS içindeki sade bir sütun başvurusu ("Y", Tarih[Yil]) soyu korur; ifade yazdığın anda korumaz. Bu uygulamanın motoru da aynı kuralı izler: sade başvuruda soy korunur, ifadede kopar. Emin olamadığında TREATAS ile soyu açıkça ver.

Tablo değişkenleri: bir kez hesaplanır, sabit kalır

Sabit Liste =
VAR T = VALUES(Urunler[Urun])
RETURN CALCULATE(COUNTROWS(T), Kategoriler[Kategori] = "Kitap")

Sonuç 7 değil 40'tır. VAR, tanımlandığı yerde ve o andaki filtre bağlamında bir kez hesaplanır. Sonradan gelen CALCULATE değişkenin içeriğini değiştiremez; yalnızca yeni ifadeleri etkiler. Kitap filtresinin listeye uygulanması için tablo ifadesi CALCULATE'in içinde yazılmalı: CALCULATE(COUNTROWS(VALUES(Urunler[Urun])), Kategoriler[Kategori] = "Kitap") 7 döndürür.

• Bu davranış performans için iyidir: aynı tabloyu üç kez kullanacaksan bir kez hesaplanır.
• Değişken tablonun eklenen sütunlarına [S] diye başvurursun; T[S] yazılamaz. Modelden gelen sütunlar özgün adlarıyla (Urunler[Urun]) kullanılır.
• Değişken tablo soyunu korur; yani CALCULATE'e filtre olarak verilebilir.

Küme işlemlerinin kuralları

2023 ve 2024'te alışveriş yapan müşteri kümeleri (iptaller hariç) 77 ve 123 kişidir:

• EXCEPT simetrik değildir; sıra yanlışsa "kayıp" yerine "yeni" sayarsın.
• Sütunlar adla değil konumla eşleşir; sütun sayısı aynı olmalıdır. Sonucun sütun adları ve soyu ilk tablodan gelir.
• Sonuç kümesi filtre olarak kullanılabilir: CALCULATE([Net Satış], EXCEPT(M2024, M2023), Tarih[Yil] = 2024) bu 59 kişinin 2024 satışını (315.901,35 ₺) verir.

Bu kümelerle tam bir müşteri köprüsü kurmayı İleri iş kalıpları dersinde, dönem tanımlarını Müşteri analitiği dersinde bulursun.

Kontrol listesi

1. "Var olan" mı "olası" kombinasyon mu istiyorsun? SUMMARIZE ile CROSSJOIN'i buna göre seç.
2. Sonuçta beklenmedik kadar çok satır var mı? Hiç boş olmayan bir ölçü aranıyor.
3. Filtre olarak kullanacağın tablonun soyu hangi adımda düşüyor? Gerekirse TREATAS.
4. Tablo değişkeni, sonradan değişmesini beklediğin bir filtreden önce mi tanımlandı?
5. EXCEPT'in sırası iş sorusuyla aynı mı?