Yapay zekânın yazdığı DAX’ı denetlemek

Yapay zekâ asistanları DAX’ı hızlı yazar; ama modelini görmeden yazar ve çalışan kodla doğru kodu ayırt etmez. Bir ölçü hata vermeden çalışıp yanlış sayı üretebilir. Bu derste asistanların en sık yaptığı hataları bizim modelde göreceğiz: her hata için önce “önerilen” kod, sonra düzeltilmiş hâli. Arka plan için “Bağlam geçişi”, “CALCULATE” ve “Zaman zekâsı” derslerine dönebilirsin.

1 · Var olmayan sütun ya da ölçü

Asistan, genel bir satış modeli varsayar ve Satislar[Ciro] ya da [Total Revenue] gibi adlar uydurur. Bu en masum hatadır, çünkü motor hemen hata verir:

Ciro (önerilen) = SUM(Satislar[Ciro])   -- böyle bir sütun yok

Asıl tehlike, adın var olup yanlış olmasıdır: Satislar[Tutar] gerçekten var ama iptalleri de içerir. Bizim modelde ciro için [Net Satış] kullanılır. Asistana soru sorarken tablo, sütun ve ölçü listesini ver; “yalnızca bu adları kullan” de.

2 · SUM × SUM ya da SUMX gereken yerde SUM

Brüt Ciro (önerilen) = SUM(Satislar[Adet]) * SUM(Satislar[BirimFiyat])

Bu kod iki toplamı çarpar: bizim modelde yaklaşık 2,97 milyar ₺ çıkar. Doğru hesap her satırda adet × fiyat yapıp sonra toplar (yaklaşık 1,29 milyon ₺, iptaller hariç):

Brüt Ciro =
CALCULATE(
    SUMX(Satislar, Satislar[Adet] * Satislar[BirimFiyat]),
    Satislar[Durum] <> "İptal"
)

Ters hata da görülür: tek bir sütunu toplamak için SUMX(Satislar, Satislar[Tutar]) yazmak. Sonuç aynıdır ama gereksizdir; SUM yeter.

3 · Gereksiz FILTER(Tablo)

Web Satışı (önerilen) = CALCULATE([Net Satış], FILTER(Satislar, Satislar[Kanal] = "Web"))

Web Satışı = CALCULATE([Net Satış], Satislar[Kanal] = "Web")

İkisi de 457.331 ₺ verir. Ama ilki tüm olgu tablosunu satır satır tarar ve genişletilmiş tabloyu filtre olarak uygular; büyük modelde yavaştır ve bazı bağlamlarda farklı sonuç verir. Kural: tek sütuna koşul koyacaksan sütun filtresi yaz, FILTER’ı ölçüye bağlı koşullar için sakla.

4 · Toplam satırında yanlış sonuç

Hedef Aşımı (önerilen) = IF([Net Satış] > [Hedef], [Net Satış] - [Hedef], 0)

Bu ölçü bir ayda hedefi aşan kategoride doğru farkı gösterir. Ama toplam satırında toplam satışla toplam hedefi karşılaştırır: bizim modelde üç yılın tamamında satış hedefin altında kaldığı için toplam 0 çıkar. Oysa tek tek aylarda ve kategorilerde aşımlar vardır. Toplamın, ayrıntıların toplamı olması gerekiyorsa ayrıntı düzeyinde dolaş:

Hedef Aşımı =
SUMX(
    CROSSJOIN(VALUES(Kategoriler[Kategori]), VALUES(Tarih[YilAy])),
    VAR Fark = [Net Satış] - [Hedef]
    RETURN IF(Fark > 0, Fark)
)

Bu hâliyle toplam 33.447 ₺ olur. Asistanlar toplam satırını neredeyse hiç düşünmez; her öneriyi bir matriste toplam satırıyla birlikte dene.

5 · Zaman zekâsında olgu tablosunun tarihi

Satış GY (önerilen) = CALCULATE([Net Satış], SAMEPERIODLASTYEAR(Satislar[Tarih]))

Yıl dilimleyicisi Tarih tablosundan gelir. Kod, olgu tablosundaki tarihleri bir yıl geri kaydırır ama Tarih[Yil] filtresi yerinde kalır: 2024 satırında “2024’te olup 2023 tarihli satışlar” istenir ve sonuç boş çıkar. Zaman zekâsı fonksiyonlarına her zaman işaretli tarih tablosunun sütununu ver: SAMEPERIODLASTYEAR(Tarih[Tarih]).

6 · ALL ile dilimleyiciyi silmek

Seçili Dönem Toplamı (önerilen) = CALCULATE([Net Satış], ALL(Tarih))

Amaç “seçili yılların toplamı” ise bu kod yanlıştır: ALL(Tarih) yıl dilimleyicisini de siler ve her satırda 1.250.772 ₺ gösterir. Seçime saygı için ALLSELECTED, yalnızca belirli bir sütunun filtresini kaldırmak için REMOVEFILTERS(Tablo[Sütun]) kullan. “FILTER, ALL, ALLEXCEPT, ALLSELECTED” dersindeki üç pay türünü hatırla.

7 · VAR, CALCULATE’ten önce hesaplanır

Web Payı (önerilen) =
VAR S = [Net Satış]
RETURN DIVIDE(CALCULATE(S, Satislar[Kanal] = "Web"), S)

Değişken tanımlandığı yerde ve bir kez hesaplanır. CALCULATE(S, …) artık bir sayıyı filtreler; sayı değişmez. Sonuç her hücrede %100 olur. Filtrelenecek ifade ölçünün kendisi olmalı:

Web Payı =
VAR Toplam = [Net Satış]
RETURN DIVIDE(CALCULATE([Net Satış], Satislar[Kanal] = "Web"), Toplam)

8 · DIVIDE yerine bölü işareti

Büyüme (önerilen) = ([Net Satış] - [Satış GY]) / [Satış GY]

İlk yıl (2022) geçen yıl boştur: payda BLANK, sonuç sonsuz olur ve kartta “∞” görünür. DIVIDE([Net Satış] - [Satış GY], [Satış GY]) bu durumda BLANK döndürür. Ayrıca payın da anlamlı olup olmadığını düşün: geçen yıl yoksa fark da anlamsızdır.

9 · Performans: iteratör içinde ölçü

Net Satış (önerilen) = SUMX(Satislar, [Net Satış])

Sonuç doğru çıkar, ama her satırda bağlam geçişi olur: 1.620 satırlık tabloda 1.620 kez, milyonluk tabloda milyonlarca kez. Ayrıca olgu tablosunda tekrar eden satırlar varsa sonuç bozulur. Ölçüyü iteratör içinde çağıracaksan küçük bir tabloda dolaş (VALUES(Urunler[Kategori]) gibi). Ayrıntı “DAX optimizasyonu” dersinde.

Denetim kontrol listesi

1. Adlar: Her tablo, sütun ve ölçü modelde var mı? Doğru temel ölçü mü ([Net Satış] mı, Satislar[Tutar] mı)?
2. Bilinen toplam: Sonucu bildiğin bir sayıyla karşılaştır (ör. Net Satış ≈ 1.250.772 ₺, 2024 ≈ 747.066 ₺).
3. Toplam satırı: Matriste satırları topla; toplamla tutuyor mu, tutması gerekiyor mu?
4. Dilimleyici: Bir yıl, bir kategori seç; sonuç beklediğin gibi değişiyor mu, değişmemesi gereken yerde sabit mi?
5. Sınır durumları: İlk yıl, boş ay, hiç satmamış ürün, tek gün seçimi.
6. Okunabilirlik: __PREV_YEAR gibi adları ekip standardına çevir; açıklama ekle.

DAX sorgu görünümünde test et

Ölçüyü modele eklemeden önce sorgu içinde tanımlayıp yan yana karşılaştırabilirsin. Aşağıdaki sorgu hatalı öneriyi ve doğru ölçüyü aynı tabloda gösterir; boş sütun, hatanın kanıtıdır:

DEFINE
    MEASURE Satislar[GY (önerilen)] = CALCULATE([Net Satış], SAMEPERIODLASTYEAR(Satislar[Tarih]))
EVALUATE
SUMMARIZECOLUMNS(
    Tarih[Yil],
    "Net Satış", [Net Satış],
    "GY (önerilen)", [GY (önerilen)],
    "GY (doğru)", [Satış GY]
)