Döngüler: for ve while

range'i tam tanı

range bir liste değil, sayıları istendikçe üreten hafif bir nesnedir: range(1_000_000) bellekte bir milyon sayı tutmaz. Üç parametresi vardır: başlangıç (dahil), bitiş (hariç) ve adım. Adım negatif olursa geriye sayar; bu durumda başlangıç bitişten büyük olmalıdır, yoksa hiç tur dönmez.

print(list(range(5)))            # 0..4
print(list(range(2, 11, 4)))     # 2, 6, 10
print(list(range(10, 0, -3)))    # geri sayım: 10, 7, 4, 1
print(list(range(0, 10, -1)))    # boş: yön yanlış
r = range(0, 100, 5)
print(len(r), 35 in r, r[-1])    # len, in ve indeks de çalışır

aylar = ["Oca", "Şub", "Mar", "Nis"]
for ay in reversed(aylar):       # listeyi kopyalamadan tersten gez
    print(ay, end=" ")
print()

enumerate ve zip'in ayrıntıları

enumerate(liste, start=1) sıra numarasını 1'den başlatır; raporlarda "1. satır" demek için idealdir. zip ise listelerden en kısası bitince durur ve uzun listedeki fazla elemanları sessizce atar. Veri hatasını gizleyen bu davranış yerine, Python 3.10'dan beri strict=True ile uzunluklar farklıysa hata alabilirsin.

urunler = ["çay", "kahve", "şeker"]
fiyatlar = [120, 340]                    # bir fiyat eksik!
print(list(zip(urunler, fiyatlar)))      # şeker sessizce kayboldu
try:
    for u, f in zip(urunler, fiyatlar, strict=True):
        print(u, f)
except ValueError as h:
    print("Veri hatası:", h)

for no, (u, f) in enumerate(zip(urunler, [120, 340, 45]), start=1):
    print(f"{no}. {u:<6} {f:>4} TL")

Çıktıya dikkat et: strict=True farkı ancak kısa liste bittiği anda anlar; o ana kadarki turlar (çay ve kahve) zaten çalışmıştır. Veritabanına yazma gibi geri alınması zor işlemlerden önce uzunlukları baştan karşılaştırmak (if len(a) != len(b): ...) daha güvenlidir.

Dikkat: zip ve enumerate de range gibi tembeldir ama bir farkla: bir kez tüketilirler. z = zip(a, b) nesnesini bir kez gezdikten sonra ikinci gezişte boş gelir. Nedenini Yineleyiciler (iterator) ve üreteçler (generator) dersinde göreceksin; şimdilik zip'i ya doğrudan döngü başlığında kullan ya da list(zip(...)) ile listeye çevir.

İç içe döngüden çıkmak

break yalnızca içinde bulunduğu döngüyü kırar. İç döngüde aradığını bulduğunda dıştaki döngüyü de durdurmak istiyorsan üç yolun var. En temizi aramayı bir fonksiyona koyup return etmektir; return tüm döngülerden birden çıkar.

raflar = [["çay", "kahve"], ["şeker", "tuz", "un"], ["su"]]

def raf_bul(raflar, aranan):
    for i, raf in enumerate(raflar):
        for j, urun in enumerate(raf):
            if urun == aranan:
                return (i, j)          # iki döngüden birden çıkar
    return None

print(raf_bul(raflar, "tuz"), raf_bul(raflar, "pirinç"))

bulundu = None
for i, raf in enumerate(raflar):
    for j, urun in enumerate(raf):
        if urun == "tuz":
            bulundu = (i, j)
            break                       # yalnız iç döngü
    if bulundu:
        break                           # dış döngü
print(bulundu)

while True ve sınırlı deneme

Kaç tur süreceği bilinmeyen ama "şu olunca dur" dediğin döngülerde while True + break kalıbı okunaklıdır: menü döngüleri, kuyruktan iş çekme, kullanıcı doğru girene kadar sorma. Gerçek sistemlerde her zaman bir üst sınır koyarsın: ATM üç yanlış PIN'de kartı bloke eder, bir API isteği beş denemeden sonra vazgeçer.

denemeler = ["1111", "2580", "1234"]     # kullanıcının sırayla girdikleri
dogru_pin = "1234"
hak = 3
deneme = 0
while True:
    if deneme == hak or deneme == len(denemeler):
        print("Kart bloke / deneme bitti")
        break
    girilen = denemeler[deneme]
    deneme += 1
    if girilen == dogru_pin:
        print(f"Giriş başarılı ({deneme}. deneme)")
        break
    print("Hatalı PIN, kalan hak:", hak - deneme)

Döngüde metin biriktirme: join

Döngüde metin += parca yazmak küçük verilerde sorun değildir ama her adımda yeni bir metin oluşturur. Parçaları listede toplayıp sonunda "ayraç".join(liste) demek hem daha hızlı hem de "son elemandan sonra ayraç olmasın" derdini ortadan kaldırır. Kullanmadığın döngü değişkenine _ adını vermek de yaygın bir alışkanlıktır.

sehirler = ["İzmir", "Ankara", "Bursa"]
parcalar = []
for s in sehirler:
    parcalar.append(s.upper())
print(", ".join(parcalar))

for _ in range(3):
    print("-" * 10)

satirlar = []
for no, s in enumerate(sehirler, start=1):
    satirlar.append(f"{no};{s}")
print("\n".join(["no;sehir"] + satirlar))

Son satırdaki \n satır sonu karakteridir; join ile CSV benzeri bir metni tek seferde oluşturduk. Döngülerin yaygın kalıplarını (sayaç, en iyi değer, komşu karşılaştırma, frekans) bir sonraki derste, Döngü kalıpları dersinde sistematik olarak çalışacaksın.