Comprehension'lar (liste, sözlük, küme kurma): tek satırda dönüştür ve süz

Neden önemli?

Anadolu Market'in sipariş listesinde her gün binlerce kayıt var. Analist olarak en sık yaptığın iş üç adımdır: bir listeyi dönüştür (her siparişin tutarını KDV'li yap), süz (yalnız İstanbul siparişlerini al) ve yeniden grupla (ürün koduna göre sözlük kur). Temel seviyede bunu for döngüsü ve boş listeye append ile yaptın. Çalışır, ama dört satır tutar ve niyetin satırlar arasında kaybolur. Comprehension (kapsamlı ifade), aynı işi tek ve okunur bir satırda yazmanı sağlar. Python topluluğunun "Pythonic" dediği kodun ilk işareti budur.

Liste comprehension

Kalıp şudur: [ifade for öğe in kaynak]. Köşeli parantez "sonuç bir liste" der; for kısmı kaynağı gezer; baştaki ifade her öğeden ne üretileceğini söyler.

tutarlar = [1200, 350, 4800, 90]

# Klasik yol
kdvli = []
for t in tutarlar:
    kdvli.append(round(t * 1.20, 2))
print(kdvli)

# Comprehension
kdvli2 = [round(t * 1.20, 2) for t in tutarlar]
print(kdvli2)
print(kdvli == kdvli2)

İkisi aynı listeyi üretir. Farkı okuyuş biçiminde: ilkinde "boş liste aç, döngü kur, ekle" adımlarını izlersin; ikincisinde "tutarların KDV'li hali" diye tek nefeste okursun. Comprehension'ı sağdan sola değil, baştan oku: "şunu al, her öğe için, kaynaktan".

Süzme: sondaki if

Kaynaktaki her öğeyi değil, yalnız koşulu sağlayanları istiyorsan for'dan sonra bir if eklersin. Bu if bir eleme filtresidir; else'i yoktur.

siparisler = [
    {"no": 101, "sehir": "İstanbul", "tutar": 1200, "durum": "teslim"},
    {"no": 102, "sehir": "Ankara", "tutar": 350, "durum": "iptal"},
    {"no": 103, "sehir": "İstanbul", "tutar": 4800, "durum": "kargoda"},
    {"no": 104, "sehir": "İzmir", "tutar": 90, "durum": "teslim"},
    {"no": 105, "sehir": "İstanbul", "tutar": 760, "durum": "iptal"},
]

ist = [s["no"] for s in siparisler if s["sehir"] == "İstanbul"]
print("İstanbul siparişleri:", ist)

gecerli_tutar = [s["tutar"] for s in siparisler if s["durum"] != "iptal"]
print("İptal olmayan tutarlar:", gecerli_tutar)
print("Ciro:", sum(gecerli_tutar))

# Birden fazla koşul: and ile
buyuk_ist = [s["no"] for s in siparisler
             if s["sehir"] == "İstanbul" and s["tutar"] > 1000]
print("İstanbul ve 1000 üstü:", buyuk_ist)

Koşullu değer: baştaki if-else

Her öğeyi tutmak ama bazısına farklı değer vermek istiyorsan if-else ifadenin başına gelir. Bu bir filtre değil, "şu durumda A, aksi halde B" seçimidir.

tutarlar = [1200, 350, 4800, 90]
etiket = ["büyük" if t >= 1000 else "küçük" for t in tutarlar]
print(etiket)

# İkisi birlikte: önce süz (sondaki if), sonra seç (baştaki if-else)
pozitif_etiket = ["büyük" if t >= 1000 else "küçük"
                  for t in tutarlar if t > 100]
print(pozitif_etiket)

Sözlük ve küme comprehension

Süslü parantez ve anahtar: değer yazarsan sözlük, yalnız tek değer yazarsan küme üretilir. Sözlük comprehension, listeyi "anahtara göre erişilebilir" hale getirmenin en kısa yoludur.

siparisler = [
    {"no": 101, "sehir": "İstanbul", "tutar": 1200},
    {"no": 102, "sehir": "Ankara", "tutar": 350},
    {"no": 103, "sehir": "İstanbul", "tutar": 4800},
    {"no": 104, "sehir": "İzmir", "tutar": 90},
]

# Sipariş no -> tutar sözlüğü
tutar_by_no = {s["no"]: s["tutar"] for s in siparisler}
print(tutar_by_no[103])

# Fiyat listesini yüzde 10 zamla yeniden kur
fiyat = {"kahve": 120, "çay": 80, "şeker": 45}
zamli = {urun: round(f * 1.10) for urun, f in fiyat.items()}
print(zamli)

# Küme: tekrarsız şehirler
sehirler = {s["sehir"] for s in siparisler}
print(sehirler, len(sehirler))

Sözlük comprehension'da aynı anahtar iki kez üretilirse sonuncusu kazanır; bu bazen istediğin şeydir (son fiyatı tut), bazen sessiz bir veri kaybı. Emin değilsen önce anahtarların tekrarsız olduğunu kontrol et.

İç içe comprehension

İki for yan yana yazılabilir; sıraları, klasik iç içe döngüdeki sırayla aynıdır: dıştaki önce. Tipik kullanım, liste listesini düzleştirmek (flatten) ya da iki listenin çiftlerini üretmektir.

kargolar = [
    ["K-1", "K-2"],
    ["K-3"],
    ["K-4", "K-5", "K-6"],
]
duz = [k for paket in kargolar for k in paket]
print(duz)

# Aynı şeyin klasik hali; for sırası birebir aynı
duz2 = []
for paket in kargolar:
    for k in paket:
        duz2.append(k)
print(duz == duz2)

# Ürün x şehir çiftleri
urunler = ["kahve", "çay"]
sehirler = ["Ankara", "İzmir"]
print([(u, s) for u in urunler for s in sehirler])

İç içe iki for ile bir if hâlâ okunur. Üçüncü for ya da iç içe bir comprehension (comprehension içinde comprehension) başladığında dur ve klasik döngü yaz; aşağıda nedenini göreceksin.

Üreteç ifadesi: parantezsiz tembel liste

Köşeli parantez yerine yuvarlak parantez kullanırsan ortaya bir liste değil, bir üreteç (generator) çıkar. Üreteç, öğeleri istendikçe tek tek üretir; tamamını bellekte tutmaz. Toplama, en büyük bulma gibi tek geçişlik işlerde bu, hem bellek hem zaman kazandırır.

siparisler = [
    {"no": 101, "tutar": 1200, "durum": "teslim"},
    {"no": 102, "tutar": 350, "durum": "iptal"},
    {"no": 103, "tutar": 4800, "durum": "kargoda"},
]

# Liste: önce tüm tutarlar bellekte kurulur, sonra toplanır
print(sum([s["tutar"] for s in siparisler if s["durum"] != "iptal"]))

# Üreteç: öğeler sum'a aktıkça üretilir
print(sum(s["tutar"] for s in siparisler if s["durum"] != "iptal"))

# any / all ile doğal eşleşir
print(any(s["durum"] == "iptal" for s in siparisler))
print(all(s["tutar"] > 0 for s in siparisler))

g = (s["no"] for s in siparisler)
print(type(g).__name__)
print(list(g))
print(list(g))   # ikinci kez boş: üreteç tükendi

Son iki satır önemli: üreteç bir kere gezilir. Sonucu iki kez kullanacaksan listeye çevir ya da üreteci yeniden kur. Fonksiyona tek argüman olarak veriyorsan dıştaki parantez yeterlidir: sum(x for x in ...).

Ne zaman kullanılmamalı?

Comprehension bir okunurluk aracıdır; okunurluğu bozuyorsa amacından sapmış demektir. Şu işaretlerde klasik döngüye dön:

• Yan etki: [print(x) for x in liste] gibi sonucu kullanılmayan comprehension yazma. Hem gereksiz bir liste kurar hem niyeti gizler. for yaz.
• Üçten fazla parça: İki for + bir if sınırdır. Daha fazlası tek satıra sığsa bile kimse okuyamaz.
• Karmaşık ifade: Baştaki ifade uzun bir if-else zinciri ya da birden çok fonksiyon çağrısıysa önce yardımcı fonksiyon yaz, comprehension'da onu çağır.
• Hata yakalama gerekiyorsa: Comprehension içinde try yazılamaz. Öğe bazında hata olasılığı varsa döngü ya da yardımcı fonksiyon.
• Döngü içinde durma gerekiyorsa: break comprehension'da yoktur. Belirli bir koşulda durman gerekiyorsa döngü ya da itertools.takewhile.

siparisler = [
    {"no": 101, "sehir": "istanbul ", "tutar": "1200"},
    {"no": 102, "sehir": "ANKARA", "tutar": "350"},
    {"no": 103, "sehir": " İzmir", "tutar": "4800"},
]

# Okunmaz: her şey tek satırda
kotu = {s["no"]: (s["sehir"].strip().title(), int(s["tutar"]) * 1.2) for s in siparisler if s["tutar"].isdigit() and len(s["sehir"].strip()) > 2}

# Okunur: yardımcı fonksiyon + kısa comprehension
def temizle(s):
    return (s["sehir"].strip().title(), round(int(s["tutar"]) * 1.2, 2))

def gecerli(s):
    return s["tutar"].isdigit() and len(s["sehir"].strip()) > 2

iyi = {s["no"]: temizle(s) for s in siparisler if gecerli(s)}
print(iyi)
print(kotu == iyi)

Anadolu Market: sipariş süzme boru hattı

Şimdi parçaları birleştir. Ham sipariş listesinden şu rapor istensin: iptal olmayan, tutarı 500 üstü siparişlerin şehir bazında toplam cirosu.

siparisler = [
    {"no": 101, "sehir": "İstanbul", "tutar": 1200, "durum": "teslim"},
    {"no": 102, "sehir": "Ankara", "tutar": 350, "durum": "iptal"},
    {"no": 103, "sehir": "İstanbul", "tutar": 4800, "durum": "kargoda"},
    {"no": 104, "sehir": "İzmir", "tutar": 90, "durum": "teslim"},
    {"no": 105, "sehir": "İstanbul", "tutar": 760, "durum": "iptal"},
    {"no": 106, "sehir": "Ankara", "tutar": 2100, "durum": "teslim"},
]

gecerli = [s for s in siparisler if s["durum"] != "iptal" and s["tutar"] > 500]
sehirler = {s["sehir"] for s in gecerli}
rapor = {sehir: sum(s["tutar"] for s in gecerli if s["sehir"] == sehir)
         for sehir in sorted(sehirler)}
print(rapor)

Üç comprehension, üç net adım: süz, benzersiz şehirleri bul, her şehir için topla. Her satır tek bir şey yapıyor; bu yüzden bir ay sonra da anlaşılır.

urunler = [("Kulaklık", 899.90), ("Kablo", 79.90), ("Monitör", 4599.0), ("Mouse", 349.50)]

def kdvli(fiyat):
    return round(fiyat * 1.20, 2)

# İki kez hesaplar: kdvli() hem koşulda hem sonuçta
pahali_1 = [(ad, kdvli(f)) for ad, f in urunler if kdvli(f) > 1000]

# Bir kez hesaplar
pahali_2 = [(ad, k) for ad, f in urunler if (k := kdvli(f)) > 1000]

print(pahali_1)
print(pahali_2 == pahali_1)

i = "dokunulmadı"
kareler = [i * i for i in range(4)]
print(kareler, "| dışarıdaki i:", i)

for j in range(4):
    pass
print("for sonrası j:", j)            # for döngüsü sızdırır

toplam = [(n := n_ + 1) for n_ in range(3)]
print("walrus sızar, n =", n)

yanlis = [[0] * 3] * 2
yanlis[0][0] = 9
print("Yanlış:", yanlis)               # iki satır da değişti!

dogru = [[0] * 3 for _ in range(2)]
dogru[0][0] = 9
print("Doğru :", dogru)

# Devrik (transpose): satırlar sütun olur
satis = [[10, 20, 30],      # Ankara: Oca, Şub, Mar
         [5, 15, 25]]       # İzmir
aylik = [[satir[ay] for satir in satis] for ay in range(3)]
print("Aya göre:", aylik)
print("zip ile  :", [list(s) for s in zip(*satis)])

fiyat = {"KLV": 1249.0, "MOU": 349.5, "KUL": 899.9, "KBL": 79.9}

zamli = {k: round(v * 1.1, 2) for k, v in fiyat.items()}
ucuz = {k: v for k, v in fiyat.items() if v < 500}
print(zamli)
print(ucuz)

kategori = {"KLV": "çevre", "MOU": "çevre", "KUL": "ses", "KBL": "kablo"}
ters = {v: k for k, v in kategori.items()}
print("Ters (kayıp var):", ters)

gruplu = {kat: sorted(k for k, v in kategori.items() if v == kat)
          for kat in set(kategori.values())}
print("Gruplu:", dict(sorted(gruplu.items())))

musteriler = ["Ayşe", "Mehmet", "Elif", "Can"]
puanlar = [92, 61, 78, 45]

liste = [f"{no}. {ad} ({p})" for no, (ad, p) in enumerate(zip(musteriler, puanlar), 1) if p >= 60 if p < 90]
print(liste)

def vip_mi(ad, puan):
    return puan >= 90 or ad.startswith("A")

print([ad for ad, p in zip(musteriler, puanlar) if vip_mi(ad, p)])