macOS ve Linux'ta Python kurulumu

Unix dünyasında Python zaten var... ya da var gibi görünür

Windows dersinde Python'ın sıfırdan kurulduğunu gördün. macOS ve Linux'ta durum farklıdır: işletim sistemi kendi işleri için bir Python'a sahiptir ya da ona benzeyen bir yer tutucu koyar. Bu ders, sistemin Python'ına dokunmadan kendi Python'ını nasıl kuracağını, birden çok sürümü nasıl yöneteceğini ve Linux'ta bir gün mutlaka göreceğin externally-managed-environment hatasını anlatır. Kurulumun kısa hâlini Kurulum ve araçlar dersinde, sanal ortamın (virtual environment) ayrıntısını Sanal ortam ve paket yönetimi dersinde bulursun; burada işletim sistemine özgü kısımlara odaklanıyoruz.

Altın kural: sistem Python'ı işletim sistemine aittir. Ubuntu'nun paket yöneticisi, ağ araçları ve masaüstü bileşenleri /usr/bin/python3'e güvenir. Oraya sudo pip install ile paket eklemek ya da /usr/bin/python3 bağlantısını başka sürüme çevirmek sistemi bozabilir. Senin projelerin her zaman ya ayrı bir kurulumda ya da bir sanal ortamda yaşar.

macOS

Sistem python3 ve Xcode Command Line Tools

Yeni bir Mac'te Terminal'e python3 yazınca çoğu zaman bir pencere açılır: "python3 komutu geliştirici araçlarını gerektiriyor". /usr/bin/python3 aslında bir yer tutucudur; gerçek Python, Apple'ın Xcode Command Line Tools (CLT) paketiyle gelir ve genellikle eski bir sürümdür. CLT yine de gereklidir: derleyici, git ve Homebrew bunlara ihtiyaç duyar.

xcode-select --install        # Command Line Tools'u kurar
xcode-select -p               # kurulu mu? /Library/Developer/CommandLineTools
python3 --version             # sistem python3 (eski olabilir)
which -a python3              # PATH'te bulunan tüm python3'ler, sırayla

macOS 12.3'ten beri python (sürümsüz) komutu yoktur; yalnız python3 vardır. Bir eğitimde python yazıyorsa sen python3 yaz. Sanal ortam etkinken ise python komutu da çalışır, çünkü venv kendi bin/python bağlantısını getirir.

Homebrew ile kurulum

Homebrew, macOS'un fiilî paket yöneticisidir. brew.sh'deki tek satırlık betikle kurulur. Kurulum sonunda ekrana yazılan "Next steps" komutlarını mutlaka çalıştır; yoksa brew: command not found alırsın.

/bin/bash -c "$(curl -fsSL https://raw.githubusercontent.com/Homebrew/install/HEAD/install.sh)"
echo 'eval "$(/opt/homebrew/bin/brew shellenv)"' >> ~/.zprofile
eval "$(/opt/homebrew/bin/brew shellenv)"
brew install python@3.12
python3.12 --version
python3.12 -m venv .venv && source .venv/bin/activate

Apple Silicon (M serisi) Mac'lerde Homebrew /opt/homebrew'a, Intel Mac'lerde /usr/local'a kurulur. brew install python@3.12 sana python3.12 komutunu verir; sürümsüz python3 ise Homebrew'un o anki varsayılan Python'ını gösterebilir. Projelerde sürümlü komutu kullanmak sürprizleri önler. Homebrew'un Python'ı da "dışarıdan yönetilen" olarak işaretlidir; global pip install yerine venv kullanman beklenir.

import posixpath

def homebrew_onegi(makine):
    return "/opt/homebrew" if makine == "arm64" else "/usr/local"

for makine in ["arm64", "x86_64"]:
    onek = homebrew_onegi(makine)
    print(f"{makine:7} -> {posixpath.join(onek, 'bin', 'python3.12')}")

Gerçek bilgisayarda platform.machine() bu değeri verir. python.org'un macOS yükleyicisini tercih edersen, kurulumdan sonra /Applications/Python 3.12/ klasöründeki Install Certificates.command dosyasına çift tıkla; yoksa ilk pip install denemende SSL sertifika hatası alabilirsin.

pyenv: sürüm yönetimi

Bir projen 3.11, diğeri 3.12 istiyorsa pyenv her sürümü kaynak koddan derleyip kullanıcı klasörüne kurar ve klasöre göre otomatik geçiş yapar. Bunu PATH'in başına koyduğu shim adlı küçük betiklerle yapar: python yazınca önce shim çalışır, hangi sürümün istendiğine bakar ve onu başlatır.

brew install pyenv                          # Linux'ta: curl https://pyenv.run | bash
echo 'export PYENV_ROOT="$HOME/.pyenv"' >> ~/.zshrc
echo '[[ -d $PYENV_ROOT/bin ]] && export PATH="$PYENV_ROOT/bin:$PATH"' >> ~/.zshrc
echo 'eval "$(pyenv init - zsh)"' >> ~/.zshrc
exec "$SHELL"                               # kabuğu yeniden başlat
pyenv install 3.12.4
pyenv global 3.12.4                         # varsayılan sürüm (~/.pyenv/version)
cd anadolu-rapor && pyenv local 3.11.9     # bu klasöre özel (.python-version dosyası)
pyenv versions

pyenv sürümü şu sırayla seçer: PYENV_VERSION ortam değişkeni → bulunduğun klasörde (ya da üst klasörlerde) .python-version dosyası → ~/.pyenv/version (global) → sistem Python'ı. Bu sıra bir "ilk dolu olan kazanır" zinciridir:

def pyenv_secimi(ortam_degiskeni, yerel_dosya, global_dosya):
    adaylar = [
        ("PYENV_VERSION", ortam_degiskeni),
        (".python-version", yerel_dosya),
        ("global", global_dosya),
    ]
    for kaynak, deger in adaylar:
        if deger and deger.strip():
            return deger.strip(), kaynak
    return "system", "sistem"

print(pyenv_secimi(None, "3.11.9\n", "3.12.4"))
print(pyenv_secimi("3.13.0", "3.11.9", "3.12.4"))
print(pyenv_secimi("", None, None))

Linux

Ubuntu / Debian

Ubuntu'da python3 hemen her zaman kuruludur (Ubuntu 24.04'te 3.12). Ama sanal ortam ve pip modülleri ayrı paketlerdir; bu yüzden ilk iş:

sudo apt update
sudo apt install python3 python3-venv python3-pip
python3 --version
python3 -m venv .venv
source .venv/bin/activate
python -m pip install -r requirements.txt

python3-venv kurulu değilse python3 -m venv "ensurepip is not available" hatası verir. python komutunu istersen sudo apt install python-is-python3 paketi bir bağlantı ekler.

Fedora / RHEL

sudo dnf install python3 python3-pip       # venv modülü python3 ile gelir
python3 -m venv .venv && source .venv/bin/activate

externally-managed-environment (PEP 668)

Ubuntu 23.04, Debian 12 ve sonrasında (ayrıca Arch ve Homebrew'da) sistem Python'ına pip install yapınca şu hatayı görürsün:

error: externally-managed-environment

× This environment is externally managed
╰─> To install Python packages system-wide, try apt install
    python3-xyz, where xyz is the package you are trying to install.

Bu bir hata değil, bir korumadır. PEP 668 ile dağıtımlar, Python'ın standart kütüphane klasörüne EXTERNALLY-MANAGED adında bir işaret dosyası koyar; pip bu dosyayı görünce global kurulumu reddeder. Böylece pip ile apt aynı dosyaların üzerine yazıp birbirini bozmaz. Doğru çözümler:

import sysconfig, pathlib, sys

stdlib = pathlib.Path(sysconfig.get_path("stdlib"))
isaret = stdlib / "EXTERNALLY-MANAGED"
print("Standart kütüphane:", stdlib)
print("PEP 668 işareti var mı:", isaret.exists())
print("Sanal ortam mı:", sys.prefix != sys.base_prefix)
if sys.prefix != sys.base_prefix:
    print("venv içinde pip serbest; işaret dosyası venv'e uygulanmaz.")

deadsnakes PPA: Ubuntu'da daha yeni Python

Ubuntu LTS sürümleri Python'ı sabit tutar (22.04'te 3.10). Daha yenisi gerekiyorsa topluluğun deadsnakes deposu ek sürümleri yan yana kurar:

sudo add-apt-repository ppa:deadsnakes/ppa
sudo apt update
sudo apt install python3.13 python3.13-venv
python3.13 -m venv .venv

uv: tek araçla Python ve ortam

uv, Rust ile yazılmış, çok hızlı bir Python paket ve proje yöneticisidir. Python'ın kendisini de indirip kurabildiği için pyenv, venv, pip ve pipx'in işini tek araçta toplar ve üç işletim sisteminde aynı komutlarla çalışır.

curl -LsSf https://astral.sh/uv/install.sh | sh     # macOS/Linux (ya da: brew install uv)
uv python install 3.12                               # Python 3.12'yi indir
uv python list                                       # bilinen/kurulu sürümler
uv venv --python 3.12                                # .venv oluştur
source .venv/bin/activate
uv pip install pandas                                # pip ile aynı arayüz, çok daha hızlı
uv tool install ruff                                 # pipx benzeri global araç
uv run betik.py                                      # ortamı hazırlayıp betiği çalıştır

Hangi yolu ne zaman seçmeli?

Hangi python3 çalışıyor?

Unix'te PATH klasörleri iki nokta (:) ile ayrılır ve kabuk, Windows'taki gibi soldan sağa ilk eşleşmeyi çalıştırır. which -a python3 hepsini, type python3 çalışacak olanı gösterir. Kabuk bulduğu yolu önbelleğe (cache) alır; PATH'i değiştirdikten sonra garip davranış görürsen hash -r önbelleği temizler.

import posixpath

path_metni = "/home/ayse/.pyenv/shims:/opt/homebrew/bin:/usr/local/bin:/usr/bin:/bin"
diskte = {"/opt/homebrew/bin/python3", "/usr/bin/python3", "/home/ayse/.pyenv/shims/python3"}

eslesmeler = [posixpath.join(k, "python3") for k in path_metni.split(":")
              if posixpath.join(k, "python3") in diskte]
print("which -a python3:")
for yol in eslesmeler:
    print("  ", yol)
print("Çalışacak olan:", eslesmeler[0])

Belirti → neden → çözüm

import shlex, posixpath

def yorumlayici(ilk_satir):
    if not ilk_satir.startswith("#!"):
        return None
    parcalar = shlex.split(ilk_satir[2:])
    if posixpath.basename(parcalar[0]) == "env":
        return next(p for p in parcalar[1:] if not p.startswith("-"))
    return parcalar[0]

for satir in ["#!/usr/bin/env python3", "#!/usr/bin/python3.12 -u", "#!/usr/bin/env -S python3 -X utf8", "print('merhaba')"]:
    print(f"{satir!r:40} -> {yorumlayici(satir)}")