Windows'ta Python kurulumu

Neden ayrı bir Windows dersi?

Kurulum ve araçlar dersinde Python'ı kurmayı kısaca gördün. Bu ders, o kısa anlatımın "ama bende çalışmadı" kısmıdır. Windows'ta Python kurulumu çoğu zaman beş dakika sürer; sorun çıktığında ise saatler alabilir, çünkü hata mesajı genellikle asıl nedeni söylemez. 'python' is not recognized diyen bir terminal sana "PATH ortam değişkeninde Python klasörü yok" demez. Bu derste kurulumun her ekranını, Windows'un bir komutu nasıl bulduğunu ve en sık karşılaşılan hataların gerçek nedenini öğreneceksin. Amaç ezber değil, teşhis yapabilmek: bir sonraki bilgisayarda ya da bir ekip arkadaşının ekranında sorunu iki dakikada çözmek.

Anadolu Market'in veri ekibine yeni katılan bir stajyer düşün. İlk gün kurumsal dizüstü bilgisayarına Python kuruyor, VS Code'u açıyor ve ilk betiği çalıştırınca terminal Microsoft Store'u açıyor. Bu derste o sorunun neden olduğunu ve neden tek bir ayar düğmesiyle çözüldüğünü göreceksin.

Dört kurulum yolu

python.org yükleyicisi adım adım

python.org/downloads adresinden Windows installer (64-bit) dosyasını indir (örneğin python-3.12.4-amd64.exe). "embeddable package" başka programların içine gömülmek içindir; öğrenme için değil.

Kurulum bitince yeni bir terminal aç (açık olan terminal eski PATH'i hatırlar) ve doğrula:

python --version
py --version
python -m pip --version
where python

Python'a kendisini anlattırmak da mümkün. Aşağıdaki kod, hangi yorumlayıcının çalıştığını ve nereye kurulduğunu gösterir; "yanlış Python çalışıyor" şüphesinde ilk bakılacak yer burasıdır.

import sys, platform

print("Sürüm      :", platform.python_version())
print("Ana / alt  :", sys.version_info.major, sys.version_info.minor)
print("Yorumlayıcı:", sys.executable or "(tarayıcıda yol yok)")
print("Kurulum    :", sys.prefix)
print("İşletim    :", platform.system())
print("64 bit mi  :", sys.maxsize > 2**32)
print("3.10+ mı   :", sys.version_info >= (3, 10))

Microsoft Store tuzağı: App execution aliases

Windows 10 ve 11, Python kurulu olmasa bile C:\Users\ayse\AppData\Local\Microsoft\WindowsApps klasörüne python.exe ve python3.exe adında küçük takma ad (alias) dosyaları koyar. Bunlar gerçek Python değildir; çalışınca Store'u açar ya da Python was not found; run without arguments to install from the Microsoft Store yazar. WindowsApps klasörü PATH'te genellikle senin Python klasöründen önce geldiği için, Python'ı kurmuş olsan bile takma ad kazanır.

Çözüm: Ayarlar → Uygulamalar → Gelişmiş uygulama ayarları → Uygulama yürütme diğer adları (App execution aliases) ekranında "Uygulama yükleyici python.exe" ve "python3.exe" satırlarını kapat. Ardından yeni terminal aç. Store sürümünü bilerek kullanıyorsan bu takma adlar gerçek Python'ı gösterir; o durumda sorun yoktur.

py başlatıcısı: birden çok sürümün trafik polisi

python.org yükleyicisi py.exe adlı bir başlatıcı (launcher) kurar. Bu küçük program PATH'e bakmaz; Windows kayıt defterindeki kurulu Python'ları bilir ve istediğin sürümü çalıştırır. PATH karıştığında en güvenilir araç budur.

 -V:3.12 *        Python 3.12 (64-bit)
 -V:3.11          Python 3.11 (64-bit)

py --list çıktısı yukarıdaki gibidir. PY_PYTHON=3.11 ortam değişkeniyle varsayılanı değiştirebilirsin.

PATH nedir, Windows bir komutu nasıl bulur?

PATH, klasör yollarını noktalı virgülle (Windows) ayırarak tutan bir ortam değişkenidir (environment variable). Terminale python yazdığında Windows önce bulunduğun klasöre, sonra PATH'teki klasörlere soldan sağa bakar ve python.exe (ya da .bat, .cmd) bulduğu ilk klasördekini çalıştırır. Gerisine bakmaz. İki Python kuruluysa hangisinin çalışacağını PATH sırası belirler.

where python                       # CMD ve PowerShell: tüm eşleşmeleri sırayla gösterir
$env:Path -split ';'               # PowerShell: PATH'i satır satır göster
echo %PATH%                        # CMD: PATH'i tek satırda göster
Get-Command python | Format-List   # PowerShell: çalışacak olanın tam yolu

PowerShell'de where yerine where.exe yazman gerekebilir; çünkü where orada Where-Object komutunun kısaltmasıdır ve sessizce hiçbir şey yazdırmaz.

path_metni = r"C:\Windows\system32;C:\Users\ayse\AppData\Local\Microsoft\WindowsApps;C:\Users\ayse\AppData\Local\Programs\Python\Python312\Scripts;C:\Users\ayse\AppData\Local\Programs\Python\Python312;;C:\Program Files\Git\cmd"

for sira, klasor in enumerate(path_metni.split(";"), start=1):
    if not klasor:
        print(sira, "(boş girdi)")
        continue
    isaret = "  <-- Python" if "python" in klasor.lower() else ""
    print(sira, klasor + isaret)

PATH'i kalıcı değiştirmek için Başlat menüsüne "ortam değişkenleri" yaz → Hesabınız için ortam değişkenlerini düzenleyin. Üstte kullanıcı değişkenleri, altta (yönetici gerektiren) sistem değişkenleri vardır. Windows ikisini birleştirir: önce sistem PATH'i, sonra kullanıcı PATH'i. Değişiklikten sonra açık terminaller eski değeri tutar; yeni terminal (bazen VS Code'u tamamen kapatıp açmak) gerekir.

where komutunun yaptığını Python ile taklit edelim. Gerçek bilgisayarda dosyalar diskte; burada var olan dosyaları bir küme (set) olarak veriyoruz.

import ntpath

path_klasorleri = [
    r"C:\Users\ayse\AppData\Local\Microsoft\WindowsApps",
    r"C:\Python312",
    r"C:\Python312\Scripts",
]
diskteki_dosyalar = {
    r"C:\Users\ayse\AppData\Local\Microsoft\WindowsApps\python.exe",
    r"C:\Python312\python.exe",
    r"C:\Python312\Scripts\pip.exe",
}

def where(komut):
    bulunanlar = []
    for klasor in path_klasorleri:
        aday = ntpath.join(klasor, komut + ".exe")
        if aday in diskteki_dosyalar:
            bulunanlar.append(aday)
    return bulunanlar

for komut in ["python", "pip", "git"]:
    sonuc = where(komut)
    print(komut, "->", sonuc[0] if sonuc else "tanınmıyor")

Çıktıdaki python satırı Store takma adını gösteriyor: gerçek Python kurulu olduğu hâlde ilk sırada takma ad var. ntpath modülü Windows yol kurallarını her işletim sisteminde uygular; Linux'ta çalışırken bile ters bölüyle yol birleştirebilirsin.

PowerShell mı CMD mi? Yürütme ilkesi ve venv

Windows Terminal ve VS Code varsayılan olarak PowerShell açar. Sanal ortamı (ayrıntısı Sanal ortam ve paket yönetimi dersinde) oluşturup etkinleştirdiğinde ilk karşılaşacağın engel şudur:

.venv\Scripts\Activate.ps1 cannot be loaded because running scripts is disabled on this system.

Bu, PowerShell'in yürütme ilkesi (execution policy) güvenlik ayarıdır; varsayılan "Restricted" hiçbir betiğin çalışmasına izin vermez. Yalnızca kendi kullanıcın için, yönetici gerektirmeden şu ayar yeterlidir:

Get-ExecutionPolicy -List
Set-ExecutionPolicy -Scope CurrentUser RemoteSigned
py -3.12 -m venv .venv
.venv\Scripts\Activate.ps1
python -m pip install --upgrade pip

RemoteSigned: kendi yazdığın yerel betikler çalışır, internetten indirilen betikler imza ister. Unrestricted ya da Bypass kullanma; gereğinden geniştir. Etkinleştirme başarılıysa istemin (prompt) başında (.venv) görürsün; deactivate ile çıkarsın.

import ntpath, posixpath, sys

def venv_python(proje, windows=True):
    if windows:
        return ntpath.join(proje, ".venv", "Scripts", "python.exe")
    return posixpath.join(proje, ".venv", "bin", "python")

print(venv_python(r"C:\dev\anadolu-rapor"))
print(venv_python("/home/ayse/anadolu-rapor", windows=False))
print("Şu an sanal ortamda mıyım?", sys.prefix != sys.base_prefix)

winget, birden çok sürüm ve kaldırma

winget search Python.Python
winget install Python.Python.3.12
winget install Python.Python.3.13
winget upgrade Python.Python.3.12
winget uninstall Python.Python.3.11

Birden çok sürüm yan yana sorunsuz yaşar; her biri kendi klasöründedir. Kural basit: projeyi sürüme bağla, PATH'e değil. Her proje kendi venv'ini py -3.12 -m venv .venv ile oluşturur; o venv etkinken python hep doğru sürümdür. PATH'teki "varsayılan" Python yalnızca hızlı denemeler içindir.

Kaldırma: Ayarlar → Uygulamalar → "Python 3.11.x" → Kaldır (ya da winget uninstall). Kaldırma sonrası üç artık kalabilir: PATH'teki ölü girdiler (elle sil), %LOCALAPPDATA%\Programs\Python altındaki boş klasör ve %LOCALAPPDATA%\pip\Cache önbelleği. Ölü PATH girdisi zararsız görünür ama where çıktısını kafa karıştırıcı yapar.

Belirti → neden → çözüm

python-3.12.4-amd64.exe /quiet InstallAllUsers=0 PrependPath=1 Include_launcher=1 Include_test=0

import shlex

komut = 'python-3.12.4-amd64.exe /quiet InstallAllUsers=0 PrependPath=1 TargetDir="C:\\Program Files\\Python312"'
parcalar = shlex.split(komut)
print(parcalar[0])
for p in parcalar[1:]:
    if "=" in p:
        anahtar, deger = p.split("=", 1)
        print(f"  ayar   {anahtar:16} = {deger}")
    else:
        print(f"  bayrak {p}")

print(shlex.split(r"TargetDir=C:\Python312"))   # tırnaksız: ters bölü kaybolur!