Metinler (string)

Metin her yerde

Anadolu Market'in müşteri tablosunda e-posta adresleri bazen büyük harfli, bazen başında boşluklu; şehir alanında "istanbul", "İstanbul" ve "ISTANBUL" aynı anda var. Veri temizliğinin büyük kısmı metin (string) işlemidir. Python'ın metin desteği bu yüzden zengindir: dilimleme, onlarca metot ve f-string biçimleme.

Metin oluşturma ve temel işlemler

ad = "Ayşe"
soyad = 'Yılmaz'
tam_ad = ad + " " + soyad        # birleştirme
print(tam_ad)
print(len(tam_ad))                # karakter sayısı
print("-" * 10)                   # tekrar
print("Yıl" in tam_ad)            # içeriyor mu?
adres = """Atatürk Cad. No: 5
Konak / İzmir"""
print(adres)

Üç tırnak, satır sonlarını içeren uzun metinler için. len karakter sayısını verir; Türkçe karakterler de tek karakter sayılır. in operatörü bir parçanın metinde geçip geçmediğini True/False olarak söyler ve büyük-küçük harfe duyarlıdır.

İndeks ve dilimleme

Metin, sıralı karakterlerden oluşur ve her karakterin bir konumu (index) vardır. Sayma 0'dan başlar; negatif indeks sondan sayar. Dilimleme (slicing) metin[baslangic:bitis] biçiminde bir parça alır; başlangıç dahil, bitiş hariçtir.

siparis_kodu = "AM-2025-IZM-00417"
print(siparis_kodu[0])        # A
print(siparis_kodu[-1])       # 7
print(siparis_kodu[3:7])      # 2025 (yıl)
print(siparis_kodu[8:11])     # IZM (şehir)
print(siparis_kodu[-5:])      # 00417 (sıra no)
print(siparis_kodu[:2])       # AM
print(siparis_kodu[::-1])     # ters çevir

Sınırı boş bırakırsan baştan ya da sona kadar gider. Üçüncü değer adımdır: [::2] ikide bir, [::-1] ters sıra. Var olmayan tek bir indeks (siparis_kodu[50]) IndexError verir, ama dilim sınırı aşarsa sessizce elindekini verir.

Metotlar: metni dönüştürmek

Metot (method), bir değere ait fonksiyondur ve nokta ile çağrılır. Metin metotları metni değiştirmez, yeni bir metin döndürür; bu yüzden sonucu bir değişkene atarsın.

ham = "  ayse.yilmaz@ANADOLUMARKET.com  "
temiz = ham.strip().lower()
print(repr(temiz))
print(temiz.upper())
print(temiz.replace(".com", ".com.tr"))
print(temiz.find("@"))           # @ işaretinin konumu
print(temiz.startswith("ayse"), temiz.endswith(".com"))
print("İzmir".upper(), "İZMİR".lower())

strip baştaki ve sondaki boşlukları (ve satır sonlarını) temizler; lstrip ve rstrip tek taraflı çalışır. repr metni tırnaklarıyla gösterir; boşlukların gerçekten gittiğini görmek için işe yarar. find aranan parçanın ilk konumunu, bulamazsa -1 döndürür. Metotlar zincirlenebilir: ham.strip().lower() önce temizler, sonra küçültür.

split ve join: parçala, birleştir

Veri genellikle ayraçla gelir: "İzmir,Konak,35220" gibi. split metni ayraçtan böler ve liste döndürür; join bir listeyi ayraçla birleştirir. İkisi birbirinin tersidir.

satir = "İzmir,Konak,35220"
parcalar = satir.split(",")
print(parcalar)
print(parcalar[0], "-", parcalar[2])
kelimeler = "  Kahve   Makinesi  Siyah ".split()
print(kelimeler)
print(" ".join(kelimeler))
print(" | ".join(["Ad", "Şehir", "Tutar"]))

split() ayraçsız çağrılırsa her türlü boşluktan böler ve fazla boşlukları yok sayar; dağınık metni kelimelere ayırmanın en kolay yolu budur. join'in yazımına dikkat: ayraç önde, liste parantez içinde. Listeleri ilerideki Listeler dersinde ayrıntılı göreceksin.

f-string: değişkeni metne yerleştirmek

Rapor satırı üretmek için + ile birleştirmek hem yorucu hem hataya açıktır (sayıları str'ye çevirmek gerekir). f-string çözümdür: tırnağın önüne f koy, süslü parantez içine değişken ya da ifade yaz.

musteri = "Ayşe Yılmaz"
tutar = 1499.9
adet = 3
print(f"Sayın {musteri}, {adet} ürün için toplam {adet * tutar} TL.")
print(f"Tutar: {tutar:.2f} TL")          # 2 ondalık
print(f"Toplam: {adet * tutar:,.2f} TL")  # binlik ayraç
print(f"{'Ürün':<12}{'Adet':>6}")       # hizalama
print(f"{'Kahve':<12}{adet:>6}")

İki nokta sonrası biçim belirtimidir: .2f iki ondalık, , binlik ayraç, <12 sola yaslayıp 12 karaktere tamamla, >6 sağa yasla. String Biçimleme dersinde bunu derinleştireceğiz; şimdilik bu dört kalıp raporların çoğunu karşılar.

Metin kontrolleri

Veri doğrulamada bazı sorular çok sık sorulur: bu değer yalnızca rakamdan mı oluşuyor, boş mu, belirli bir ekle mi bitiyor? Metin metotları bu sorulara True/False ile cevap verir.

posta_kodu = "35220"
print(posta_kodu.isdigit())
print("abc12".isalpha(), "abc".isalpha())
print("".strip() == "", "   ".strip() == "")
dosya = "rapor_2025.csv"
print(dosya.endswith(".csv"), dosya.startswith("rapor"))
print("İZMİR".isupper(), "izmir".islower())
print("kahve makinesi".title())

Değişmezlik (immutability)

Metinler değişmezdir: oluşturduktan sonra tek bir karakterini bile yerinde değiştiremezsin. ad[0] = "a" TypeError verir. Metotlar yeni metin döndürür ve eski metin olduğu gibi kalır; bu yüzden ad.upper() yazıp sonucu kullanmazsan hiçbir şey değişmez.

sehir = "izmir"
sehir.upper()                 # sonuç kayboldu
print(sehir)
sehir = sehir.upper()         # yeni metni aynı ada bağla
print(sehir)
yeni = "İ" + sehir[1:]        # ilk harfi değiştirmek: yeni metin kur
print(yeni)

Değişmezlik ilk bakışta kısıtlama gibi dursa da bir güvencedir: bir metni fonksiyona verdiğinde fonksiyonun onu bozmayacağını bilirsin. Listelerde bu güvence yoktur ve bunun sonuçlarını Listeler dersinde göreceksin.

log = "2025-03-14 09:41:07 ERROR Ödeme reddedildi: kart limiti yetersiz"
tarih, saat, seviye, mesaj = log.split(" ", 3)     # en fazla 3 kez böl
print(seviye, "|", mesaj)

dosya = "rapor.2025.mart.csv"
ad, uzanti = dosya.rsplit(".", 1)                   # sağdan bir kez böl
print(ad, "->", uzanti)

anahtar, ayrac, deger = "SUBE=Konak=Merkez".partition("=")
print(anahtar, "|", ayrac, "|", deger)
print("ayraç yok".partition("="))                   # her zaman 3 parça

satirlar = "AM-101\nAM-102\r\nAM-103\n".splitlines()
print(satirlar)

kod = "SKU-KS-0042"
print(kod.lstrip("SKU-"))         # S, K, U, - bitene kadar siler: "0042"
print(kod.removeprefix("SKU-"))   # yalnız öneki siler: "KS-0042"
print("rapor_rapor.csv".removesuffix(".csv"))
print("00042".lstrip("0"), "42".zfill(6))
print("***İndirim***".strip("*"))

print("ANADOLU MARKET".center(30, "="))
print("Ürün".ljust(18) + "Adet".rjust(5) + "Tutar".rjust(7))
print("Kahve Makinesi".ljust(18) + "1".rjust(5) + "1500".rjust(7))
print("Filtre Kahve".ljust(18) + "3".rjust(5) + "360".rjust(7))
print("-" * 30)
print("Fiş no:", "417".zfill(8))

TR_ASCII = str.maketrans("çğıöşüÇĞİÖŞÜ", "cgiosuCGIOSU", "'")
baslik = "Şükrü'nün Ödeme Çizelgesi"
print(baslik.translate(TR_ASCII))
print(baslik.translate(TR_ASCII).lower().replace(" ", "-"))

print("10" < "9", 10 < 9)
print("Zeytin" < "armut", "zeytin" < "armut")
dosya = "ciro_mart.XLSX"
print(dosya.lower().endswith((".csv", ".xlsx")))
print("2025-03-14".replace("-", "/", 1))
mesaj = ("Sayın müşterimiz, siparişiniz "
         "kargoya verilmiştir.")
print(mesaj)