Sözlükler (dict)

İsimle erişmek

Listeler dersinde bir siparişi ["AM-101", "İzmir", 1499.9] diye tutmuştun. Üç ay sonra siparis[2] gördüğünde bunun tutar olduğunu hatırlayacak mısın? Sözlük (dictionary, dict) her değere bir anahtar (key) verir: siparis["tutar"]. Anadolu Market'in müşteri kaydı, Ilgaz Bank'ın hesap bilgisi, bir API'den dönen yanıt: iş dünyasındaki verinin büyük kısmı bu biçimdedir.

musteri = {
    "no": "M-101",
    "ad": "Ayşe Yılmaz",
    "sehir": "İzmir",
    "bakiye": 12500.0,
    "aktif": True,
}
print(musteri["ad"])
print(musteri["bakiye"] + 500)
print(len(musteri), "alan")
print(type(musteri))

Süslü parantez içinde anahtar: değer çiftleri. Anahtar genelde metindir ama sayı ve demet de olabilir; değişmez olması yeter. Değer ise her şey olabilir: sayı, metin, liste, hatta başka bir sözlük. Python 3.7'den beri sözlük, anahtarların ekleme sırasını korur.

Okuma: köşeli parantez mi get mi?

Var olmayan anahtarı köşeli parantezle istersen KeyError alırsın. get ise bulamazsa None ya da senin verdiğin varsayılanı döndürür ve programı durdurmaz.

musteri = {"no": "M-101", "ad": "Ayşe Yılmaz", "sehir": "İzmir"}
print(musteri.get("sehir"))
print(musteri.get("telefon"))              # None
print(musteri.get("telefon", "kayıtlı değil"))
print("telefon" in musteri)                # anahtar var mı?
print("ad" in musteri)
try:
    print(musteri["telefon"])
except KeyError as hata:
    print("KeyError:", hata)

Kural: anahtarın kesin var olduğunu biliyorsan köşeli parantez (hata alırsan bu gerçek bir sorundur ve görmek istersin). Eksik olabilecek alanlarda get. in operatörü sözlükte anahtarları arar, değerleri değil.

Ekleme, güncelleme, silme

hesap = {"no": "TR-5501", "bakiye": 10000}
hesap["sahip"] = "Mehmet Kaya"        # yeni anahtar ekle
hesap["bakiye"] = hesap["bakiye"] - 750   # değeri değiştir
hesap["bakiye"] += 2000               # kısayol
print(hesap)
hesap.update({"sube": "Konak", "bakiye": 11250})   # toplu güncelle
print(hesap)
silinen = hesap.pop("sube")           # anahtarı çıkar, değeri döndür
print(silinen, hesap)
del hesap["sahip"]
print(hesap)
print(hesap.pop("yok", "bulunamadı")) # varsayılanlı pop

Aynı anahtara ikinci kez atama yapmak üzerine yazar; sözlükte anahtar tekrarı yoktur. update başka bir sözlükten alanları alır: var olanları günceller, olmayanları ekler. pop ve del siler; pop değeri geri verdiği için daha sık kullanılır.

keys, values, items

Sözlüğün üç görünümü vardır: anahtarlar, değerler ve çiftler. Bunlar liste gibi gezilebilir; döngüler dersinde her gün kullanacaksın. Şimdilik listeye çevirip bakalım:

fiyatlar = {"kahve makinesi": 1499.9, "kalem": 2.5, "defter": 45}
print(list(fiyatlar.keys()))
print(list(fiyatlar.values()))
print(list(fiyatlar.items()))
print("Toplam:", sum(fiyatlar.values()))
print("En pahalı:", max(fiyatlar, key=fiyatlar.get))
urun, fiyat = list(fiyatlar.items())[0]     # demet açma!
print(urun, fiyat)

items her çifti bir demet olarak verir; demet açmayı öğrendiğin için urun, fiyat = ... yazabildin. max(fiyatlar, key=fiyatlar.get) kalıbı "değeri en büyük olan anahtarı bul" demektir ve raporlarda çok geçer.

İç içe sözlük ve JSON'a hazırlık

Bir müşterinin birden fazla siparişi, bir siparişin birden fazla ürünü var. Değer olarak liste ve sözlük kullanarak hiyerarşi kurarsın:

musteri = {
    "no": "M-101",
    "ad": "Ayşe Yılmaz",
    "adres": {"sehir": "İzmir", "ilce": "Konak", "posta": "35220"},
    "siparisler": [
        {"kod": "AM-101", "tutar": 1499.9, "teslim": True},
        {"kod": "AM-103", "tutar": 89.5, "teslim": False},
    ],
}
print(musteri["adres"]["sehir"])
print(musteri["siparisler"][0]["kod"])
print(musteri["siparisler"][-1]["teslim"])
musteri["adres"]["ilce"] = "Bornova"
musteri["siparisler"].append({"kod": "AM-110", "tutar": 250, "teslim": False})
print(len(musteri["siparisler"]), "sipariş")
import json
print(json.dumps(musteri, ensure_ascii=False, indent=2)[:80])

Zincirleme köşeli parantez derinlere iner: önce adres sözlüğü, sonra içindeki şehir. Son satırlardaki json modülü bu yapıyı metne çevirir. JSON, web servislerinin ve yapılandırma dosyalarının ortak dilidir ve Python sözlüğüyle neredeyse birebir aynı görünür: süslü parantez, anahtar-değer, listeler. Sözlüğü iyi kavradıysan JSON'ı zaten biliyorsun; JSON ve CSV dersinde dosyadan okuyup yazacağız.

Sayım kalıbı

Analistin en sık yazdığı kod parçalarından biri: bir listedeki her değerin kaç kez geçtiğini bulmak. Şehir bazlı sipariş adedi, ürün bazlı satış, hata türü bazlı log sayısı. Sözlük bunun için biçilmiş kaftan; anahtar değer, değer ise sayaç olur. Döngüyü henüz görmediğin için önce adım adım, sonra döngülü hâlini gösteriyorum:

sehirler = ["İzmir", "Ankara", "İzmir", "Bursa", "İzmir", "Ankara"]
sayim = {}
sayim["İzmir"] = sayim.get("İzmir", 0) + 1     # ilk kez: 0 + 1
sayim["Ankara"] = sayim.get("Ankara", 0) + 1
sayim["İzmir"] = sayim.get("İzmir", 0) + 1     # ikinci kez: 1 + 1
print(sayim)

sayim = {}
for sehir in sehirler:          # döngü: her şehir için aynı satır
    sayim[sehir] = sayim.get(sehir, 0) + 1
print(sayim)
print("En çok:", max(sayim, key=sayim.get))

Kalıbın kalbi tek satır: sayim[x] = sayim.get(x, 0) + 1. get'in varsayılanı 0 olduğu için ilk karşılaşmada hata çıkmaz. Döngüler dersinde for satırını tam olarak anlayacaksın; şimdilik "listenin her elemanı için bu satırı çalıştır" diye oku. Aynı işi hazır yapan collections.Counter da var; Orta seviyede göreceksin.

varsayilan = {"para_birimi": "TL", "kdv": 0.20, "kargo": 49.9}
kampanya = {"kargo": 0, "indirim": 0.10}

ayar = varsayilan | kampanya          # yeni sözlük, sağdaki kazanır
print(ayar)
print(varsayilan)                     # değişmedi

eski_yol = {**varsayilan, **kampanya} # aynı sonuç
print(ayar == eski_yol)

varsayilan |= {"kdv": 0.10}           # yerinde güncelleme
print(varsayilan["kdv"])

kuponlar = {"YAZ10": 10, "ILK50": 50}
indirim = kuponlar.pop("YAZ10", 0)    # kullanılan kupon silinir
print(indirim, kuponlar)
print(kuponlar.pop("SAHTE", 0))       # yoksa 0, hata yok
sepet = {"çay": 2, "kahve": 1}
print(sepet.popitem())                # en son eklenen: ('kahve', 1)

stok = {"çay": 0, "kahve": 5, "şeker": 0, "su": 12}
for urun in list(stok):               # kopya üzerinde gez
    if stok[urun] == 0:
        del stok[urun]
print(stok)

for urun in stok:                     # değer güncellemek serbest
    stok[urun] += 10
print(stok)

eski = {"çay": 120, "kahve": 340, "kek": 90}
yeni = {"çay": 125, "kahve": 340, "su": 15}
anahtarlar = yeni.keys()
print("Eklenen:", anahtarlar - eski.keys())
print("Kalkan:", eski.keys() - anahtarlar)
ortak = sorted(eski.keys() & anahtarlar)
print("Fiyatı değişen:", [u for u in ortak if eski[u] != yeni[u]])
yeni["süt"] = 40
print(len(anahtarlar))                 # görünüm güncellendi: 4

eposta = {"M-1": "ayse@ornek.com", "M-2": "can@ornek.com"}
print("can@ornek.com" in eposta)            # False: anahtarlara bakar
print("can@ornek.com" in eposta.values())   # True ama yavaş tarama
kimin = {}
for no, adres in eposta.items():
    kimin[adres] = no
print(kimin["can@ornek.com"])                 # hızlı ters arama

satis = {"çay": 120, "kahve": 340, "su": 120, "kek": 210}
print(sorted(satis, key=satis.get, reverse=True)[:3])

def adet_sonra_ad(cift):
    urun, adet = cift
    return (-adet, urun)             # adet azalan, eşitlikte ad artan

for urun, adet in sorted(satis.items(), key=adet_sonra_ad):
    print(f"{urun:<6}{adet:>5}")

bolge = {"İzmir": "Ege", "Manisa": "Ege", "Ankara": "İç Anadolu", "Konya": "İç Anadolu", "Bursa": "Marmara"}
gruplar = {}
for sehir, b in bolge.items():
    gruplar.setdefault(b, []).append(sehir)
print(gruplar)