Metin biçimlendirme ve rapor üretme

Neden biçimlendirme?

Ilgaz Bank'ın müşteri hizmetleri ekibi her sabah bir hesap özeti görmek istiyor: hesap adı, bakiye, son işlem. print(ad, bakiye) ile çıkan "Ayşe 12500.5" satırı doğru ama okunmaz; bakiyeler alt alta hizalanmıyor, binlikler ayrılmıyor, kuruşlar bazen bir bazen iki hane. Raporun işe yaraması için metni biçimlendirmen (formatting) gerekir. Python'da bunun ana aracı f-string; bu derste süslü parantezin içindeki iki noktadan sonrasını, yani biçim belirtecini (format spec) öğreneceksin.

f-string hatırlatma ve biçim belirteci

f"..." içinde {ifade} yazarsın; Python ifadeyi hesaplayıp metne gömer. İki nokta ile belirteç eklersin: {deger:belirtec}. Belirtecin genel sırası şöyledir: dolgu + hizalama + genişlik + binlik + .ondalık + tür. Her parça isteğe bağlıdır.

bakiye = 12500.5
print(f"[{bakiye}]")           # ham
print(f"[{bakiye:.2f}]")       # 2 ondalık
print(f"[{bakiye:,.2f}]")      # binlik ayırıcı + 2 ondalık
print(f"[{bakiye:12,.2f}]")    # 12 karakter genişlik, sağa hizalı (sayı varsayılanı)
print(f"[{bakiye:<12,.2f}]")   # sola hizalı
print(f"[{bakiye:^12,.2f}]")   # ortalı
print(f"[{bakiye:*>12,.2f}]")  # yıldızla doldur, sağa hizala

Sayılar varsayılan olarak sağa, metinler sola hizalanır. Bu raporlarda tam istediğin şeydir: sütun başlığı solda, tutarlar sağda alt alta.

oran = 0.1575
siparis_no = 42
fark = -1250.75
print(f"Faiz oranı: {oran:.2%}")
print(f"Sipariş no: {siparis_no:06d}")
print(f"Değişim: {fark:+,.2f} TL")
print(f"Başlık: {'Özet':-^30}")
print(f"{'Hesap':<12}{'Bakiye':>14}")
print(f"{'Ayşe':<12}{12500.5:>14,.2f}")
print(f"{'Mehmet Can':<12}{830:>14,.2f}")

format() ve str.format

f-string Python 3.6'da geldi; eski kodda ve bazı özel durumlarda iki akraba görürsün. format(deger, belirtec) fonksiyonu tek bir değeri biçimlendirir; belirteci bir değişkende tutabildiğin için "kullanıcı hangi ondalık sayısını istediyse" gibi dinamik senaryolarda işe yarar. "...{}...".format(x) yöntemi ise şablonu önceden hazırlayıp sonra doldurmak için kullanılır, örneğin bir ayar dosyasından okunan mesaj kalıbında.

x = 1234.5678
print(format(x, ",.2f"))
print(format(x, ">15.1f"))

ondalik = 3
print(f"{x:.{ondalik}f}")          # f-string içinde iç içe belirteç

sablon = "Sayın {ad}, {tarih} itibarıyla bakiyeniz {bakiye:,.2f} TL'dir."
print(sablon.format(ad="Ayşe Yılmaz", tarih="28.10.2026", bakiye=12500.5))
print("{0} - {1} - {0}".format("A", "B"))

Günlük kodda tercih sırası: önce f-string, şablon dışarıdan geliyorsa str.format, tek değer ve dinamik belirteç için format(). % işaretli eski biçimlendirmeyi ("%s" % ad) yalnızca eski kodda görürsün; yeni kodda kullanma.

Çok satırlı metin

Üç tırnak, satır sonlarını koruyan metin oluşturur ve f-string ile birleşebilir. Bir hesap özetinin başlığı için biçilmiş kaftan:

musteri = "Ayşe Yılmaz"
hesap_no = "TR33 0006 1005 1978 6457 8413 26"
bakiye = 12500.5
baslik = f"""{'ILGAZ BANK':^40}
{'Hesap Özeti':^40}
{'=' * 40}
Müşteri : {musteri}
IBAN    : {hesap_no}
Bakiye  : {bakiye:,.2f} TL
{'=' * 40}"""
print(baslik)

Girintili bir fonksiyon içinde üç tırnaklı metin yazdığında satır başlarındaki boşluklar da metne girer; o durumda textwrap.dedent yardımcı olur. Tek satırlık uzun metinleri bölmek içinse yan yana yazılan tırnaklı parçalar otomatik birleşir: ("a" "b") → "ab".

Basit tablo yazdırma

Gerçek iş: hesap listesinden hizalı bir tablo üret. Kalıp hep aynıdır: başlık satırı, ayraç çizgisi, döngüde her satır aynı genişliklerle, en altta toplam. Genişlikleri bir yerde sabit tutarsan başlık ve satırlar asla kaymaz.

hesaplar = [
    ("Ayşe Yılmaz", "Vadesiz", 12500.5, 3),
    ("Mehmet Can", "Vadeli", 830, 0),
    ("Şirin Öztürk", "Vadesiz", 148200.75, 12),
    ("İlker Ağaoğlu", "Kredi", -5400, 1),
]
G_AD, G_TUR, G_BAK, G_ISL = 16, 9, 14, 6
print(f"{'Müşteri':<{G_AD}}{'Tür':<{G_TUR}}{'Bakiye (TL)':>{G_BAK}}{'İşlem':>{G_ISL}}")
print("-" * (G_AD + G_TUR + G_BAK + G_ISL))
toplam = 0
for ad, tur, bakiye, islem in hesaplar:
    print(f"{ad:<{G_AD}}{tur:<{G_TUR}}{bakiye:>{G_BAK},.2f}{islem:>{G_ISL}}")
    toplam += bakiye
print("-" * (G_AD + G_TUR + G_BAK + G_ISL))
print(f"{'TOPLAM':<{G_AD + G_TUR}}{toplam:>{G_BAK},.2f}")

Genişlikleri de süslü parantezle gömebildiğine dikkat et: {ad:<{G_AD}}. Sütun genişliğini verinin en uzun elemanından hesaplamak istersen max(len(h[0]) for h in hesaplar) + 2 yeter.

Türkçe karakter ve ljust/rjust

str.ljust(n), str.rjust(n) ve str.center(n) f-string hizalamasının yöntem hâlidir; ikinci argümanla dolgu karakteri alırlar. Bir listeyi sütun sütun yazdırırken f-string kadar sık kullanılır.

print("Şube".ljust(10, ".") + "|")
print("İzmir".rjust(10) + "|")
print("Çağrı".center(11, "*") + "|")
print(len("İzmir"), len("Izmir"))
print(len("Şirin Öztürk"), len("Sirin Ozturk"))
for sehir in ["İstanbul", "Çorum", "Iğdır", "Muş"]:
    print(sehir.ljust(10) + "|" + str(len(sehir)).rjust(3))

Python 3 metinleri Unicode olarak tutar; len("İzmir") 5'tir, hizalama Türkçe harflerle de doğru çalışır. İki yerde dikkat: büyük-küçük dönüşümünde "ı".upper() "I", ama "I".lower() "i" verir (Türkçe noktasız ı Unicode'un genel kuralında yoktur), bu yüzden şehir adlarını karşılaştırırken casefold yerine sabit bir sözlükten yararlanmak daha güvenlidir. Ve terminal fontu bazı karakterleri farklı genişlikte çizebilir; hizalama karakter sayısına göredir, piksele göre değil.

[[dolgu]hizalama][işaret][#][0][genişlik][gruplama][.duyarlık][tür]

degisim = [12.5, -3.25, 0.0]
for d in degisim:
    print(f"{d:+7.2f}%")                # işaret her zaman görünür

siparis_no = 42
print(f"AM-{siparis_no:06d}")           # sıfır dolgulu numara
print(str(siparis_no).zfill(6))          # metin yöntemiyle aynı iş
print(f"{255:#x} {255:#o} {10:08b}")     # onaltılık, sekizlik, ikilik
print(f"{0.256:.1%}", f"{1234.5:g}", f"{0.00001234:g}")

urunler = [("çay", 5.5), ("filtre kahve", 120), ("su", 7.25)]
genislik = max(len(ad) for ad, _ in urunler) + 2
ondalik = 2
print(f"{'Ürün':<{genislik}}{'Fiyat':>10}")
print("-" * (genislik + 10))
for ad, fiyat in urunler:
    print(f"{ad:.<{genislik}}{fiyat:>10.{ondalik}f}")

sehir = "İzmir "                         # sonda gizli boşluk
print(f"[{sehir}]  [{sehir!r}]")
print(f"{sehir == 'İzmir'=}")
print(f"{len(sehir)=}, {sehir.strip()!r}")
satir = "Ayşe\tİzmir\n"
print(f"{satir!r}")                       # sekme ve satır sonu görünür

ad, tutar, adet = "Ayşe", 1250.5, 3
print("%s: %d ürün, %.2f TL" % (ad, adet, tutar))
print("%-8s|%8.1f|" % (ad, tutar))       # - sola hizalar
# logging.info("Sipariş %s alındı", no)  → değer, mesaj gerçekten yazılacaksa birleştirilir

from string import Template

sablon = Template("Sayın $ad, $tutar TL tutarlı siparişiniz $kargo ile yola çıktı.")
print(sablon.substitute(ad="Ayşe Kaya", tutar="1.250,00", kargo="Anadolu Kargo"))
print(sablon.safe_substitute(ad="Can"))   # eksikler aynen kalır
try:
    sablon.substitute(ad="Can")
except KeyError as h:
    print("Eksik alan:", h)

import textwrap
aciklama = "Paslanmaz çelik gövdeli, 1.7 litre kapasiteli, otomatik kapanma özellikli su ısıtıcısı."
print(textwrap.fill(aciklama, width=30))
print(textwrap.shorten(aciklama, width=40, placeholder="..."))