Tarih ve saat: datetime, timedelta, biçimleme ve saat dilimi

Neden önemli?

Ilgaz Bank'ta "vadesi 30 gün sonra dolan krediler", Anadolu Market'te "son 7 günün siparişleri", İK'da "deneme süresi biten çalışanlar"... Hemen her iş sorusunun içinde tarih var. Tarihler metin olarak gelir ("2026-03-15", "15.03.2026", "15 Mart 2026"), hesap yapmak için nesneye çevirmen, sonra tekrar insanın okuyacağı biçime döndürmen gerekir. Yanlış yapılan tarih hesabı sessiz hata üretir: program çökmez ama rapor yanlış çıkar. Bu ders o hataları en baştan engellemeyi öğretir.

Üç temel tip

from datetime import date, datetime, timedelta

basvuru = date(2026, 3, 15)
vade = basvuru + timedelta(days=30)
print("Başvuru:", basvuru, "| Vade:", vade)
print("Haftanın günü (0=Pzt):", vade.weekday(), "| ISO (1=Pzt):", vade.isoweekday())

fark = date(2026, 12, 31) - basvuru
print("Yıl sonuna kalan gün:", fark.days, "| tip:", type(fark).__name__)

t = datetime(2026, 3, 15, 14, 30)
print("2 saat 45 dk sonra:", t + timedelta(hours=2, minutes=45))
print("Parçalar:", t.year, t.month, t.day, t.hour, t.minute)
print("Yalnızca tarih:", t.date(), "| yalnızca saat:", t.time())
print("Replace ile ayın 1'i:", t.replace(day=1).date())

Metne çevirme: strftime ve strptime

strftime (string format time) nesneyi metne, strptime (string parse time) metni nesneye çevirir. İkisi de aynı biçim kodlarını kullanır. Ezberlemek yerine tabloya bak:

from datetime import datetime

t = datetime(2026, 3, 5, 9, 7)
print(t.strftime("%d.%m.%Y %H:%M"))      # Türkiye'de alışık olunan biçim
print(t.strftime("%Y-%m-%d"))            # ISO, sıralanabilir
print(t.strftime("%d/%m/%y"))

# Metinden nesneye: biçim metinle BİREBİR uyuşmalı
s = "15.03.2026 14:30"
d = datetime.strptime(s, "%d.%m.%Y %H:%M")
print(d, type(d).__name__)

# Türkçe ay adı: %B yerel dile bağlıdır, kendin eşle
AYLAR = ["Ocak", "Şubat", "Mart", "Nisan", "Mayıs", "Haziran",
         "Temmuz", "Ağustos", "Eylül", "Ekim", "Kasım", "Aralık"]
print(f"{d.day} {AYLAR[d.month - 1]} {d.year}")

ISO 8601: makineler arası ortak dil

2026-03-15T14:30:00+03:00 biçimi ISO 8601'dir. API'ler, JSON ve veritabanları bunu kullanır; metin olarak sıralandığında kronolojik sıra çıkar. Python'da isoformat() ve fromisoformat() bu işi görür.

from datetime import datetime, date

d = datetime(2026, 3, 15, 14, 30)
print(d.isoformat())
print(d.isoformat(sep=" ", timespec="minutes"))
print(datetime.fromisoformat("2026-03-15T14:30:00"))
print(datetime.fromisoformat("2026-03-15 14:30:00+03:00"))
print(date.fromisoformat("2026-03-15"))

# Metin sıralaması = kronolojik sıralama
print(sorted(["2026-03-15", "2025-12-01", "2026-01-20"]))

Saat dilimi: naive ve aware

Saat dilimi bilgisi olmayan datetime'a naive, olana aware denir. İkisini karşılaştıramaz ya da çıkaramazsın; Python TypeError verir. Kural: sistem içinde UTC sakla, kullanıcıya gösterirken yerel dilime çevir. zoneinfo (3.9+) IANA veritabanını kullanır; Türkiye için "Europe/Istanbul" (2016'dan beri sabit +03).

from datetime import datetime, timezone, timedelta
try:
    from zoneinfo import ZoneInfo
    IST = ZoneInfo("Europe/Istanbul")
except Exception:            # bazı kısıtlı ortamlarda tz veritabanı olmayabilir
    IST = timezone(timedelta(hours=3), "+03")

utc_an = datetime(2026, 3, 15, 11, 30, tzinfo=timezone.utc)
ist_an = utc_an.astimezone(IST)
print("UTC   :", utc_an.isoformat())
print("İst.  :", ist_an.isoformat())
print("Aynı an mı?", utc_an == ist_an)

# Naive'e dilim ekleme: replace (dönüştürmez, etiketler)
yerel = datetime(2026, 3, 15, 14, 30).replace(tzinfo=IST)
print("UTC'ye:", yerel.astimezone(timezone.utc).strftime("%H:%M %Z"))
print("Şu an UTC:", datetime.now(timezone.utc).tzinfo)

İş hesapları: ay sonu, iş günü, yaş

Finans ve İK'da en çok şu üç hesap sorulur. Hepsini standart kütüphaneyle çözebilirsin.

from datetime import date, timedelta
import calendar

def ay_sonu(d: date) -> date:
    son_gun = calendar.monthrange(d.year, d.month)[1]
    return d.replace(day=son_gun)

def ay_ekle(d: date, n: int) -> date:
    toplam = d.year * 12 + (d.month - 1) + n
    yil, ay = divmod(toplam, 12)
    gun = min(d.day, calendar.monthrange(yil, ay + 1)[1])   # 31 Ocak + 1 ay = 28/29 Şubat
    return date(yil, ay + 1, gun)

def is_gunu_ekle(d: date, n: int) -> date:
    while n > 0:
        d += timedelta(days=1)
        if d.weekday() < 5:        # 0-4 hafta içi
            n -= 1
    return d

print("Şubat sonu:", ay_sonu(date(2026, 2, 10)))
print("31 Ocak + 1 ay:", ay_ekle(date(2026, 1, 31), 1))
print("Cuma + 3 iş günü:", is_gunu_ekle(date(2026, 3, 13), 3))
print("Mart 2026 takvimi:", calendar.monthrange(2026, 3))   # (ilk gün, gün sayısı)

dogum = date(1998, 7, 20); bugun = date(2026, 3, 15)
yas = bugun.year - dogum.year - ((bugun.month, bugun.day) < (dogum.month, dogum.day))
print("Yaş:", yas)

Pratik: son 7 gün filtresi

from datetime import date, timedelta

siparisler = [
    ("S-1", "2026-03-10", 450), ("S-2", "2026-03-14", 120),
    ("S-3", "2026-03-01", 800), ("S-4", "2026-03-15", 60),
]
bugun = date(2026, 3, 15)
esik = bugun - timedelta(days=7)
son_hafta = [s for s in siparisler if date.fromisoformat(s[1]) >= esik]
print("Son 7 gün:", [s[0] for s in son_hafta], "toplam", sum(s[2] for s in son_hafta))
for s in son_hafta:
    gun_once = (bugun - date.fromisoformat(s[1])).days
    print(f"{s[0]}: {gun_once} gün önce")

from datetime import datetime, timedelta

acilis = datetime(2026, 3, 14, 22, 40)
kapanis = datetime(2026, 3, 16, 9, 15)
sure = kapanis - acilis
print(sure)
print(sure.seconds, "<- günler YOK")
print(sure.total_seconds() / 3600, "saat")

saat, kalan = divmod(int(sure.total_seconds()), 3600)
print(f"{saat} sa {kalan // 60:02d} dk")

vardiya = timedelta(hours=7, minutes=30)
print(vardiya / timedelta(minutes=45), vardiya // timedelta(hours=2))
print(timedelta(hours=-1), timedelta(hours=-1).total_seconds())

from datetime import datetime, timezone, timedelta

ts = 1773570600
utc = datetime.fromtimestamp(ts, tz=timezone.utc)
print(utc.isoformat())
print(utc.astimezone(timezone(timedelta(hours=3))).strftime("%d.%m.%Y %H:%M"))
print(int(utc.timestamp()) == ts)
ms = 1773570600123                       # JavaScript/Java milisaniye verir
print(datetime.fromtimestamp(ms / 1000, tz=timezone.utc).isoformat(timespec="milliseconds"))

from datetime import date, timedelta

for d in [date(2024, 12, 30), date(2026, 3, 15), date(2027, 1, 1)]:
    y, h, g = d.isocalendar()
    pazartesi = d - timedelta(days=d.weekday())
    ceyrek = (d.month - 1) // 3 + 1
    print(d, f"{y}-W{h:02d}", "gün", g, "| hafta başı", pazartesi, "| Ç" + str(ceyrek))
print(date.fromisocalendar(2026, 11, 1))      # ISO haftadan tarihe

from datetime import date, timedelta

def gunler(bas, bit, adim=1):
    d = bas
    while d <= bit:
        yield d
        d += timedelta(days=adim)

def aylar(bas, bit):
    y, m = bas.year, bas.month
    while (y, m) <= (bit.year, bit.month):
        yield f"{y}-{m:02d}"
        y, m = (y + 1, 1) if m == 12 else (y, m + 1)

satis = {date(2026, 3, 2): 120, date(2026, 3, 4): 90}
print([satis.get(d, 0) for d in gunler(date(2026, 3, 1), date(2026, 3, 5))])
print(list(aylar(date(2025, 11, 20), date(2026, 2, 3))))

from datetime import datetime, timedelta, timezone
try:
    from zoneinfo import ZoneInfo
    berlin = ZoneInfo("Europe/Berlin")
    once = datetime(2026, 3, 28, 12, 0, tzinfo=berlin)       # yaz saatinden önceki gün
    duvar = once + timedelta(days=1)                            # duvar saati: yine 12:00
    gercek = (once.astimezone(timezone.utc) + timedelta(hours=24)).astimezone(berlin)
    print(duvar, "| UTC farkı:", duvar.utcoffset())
    print(gercek, "<- gerçekten 24 saat sonra")
    print(duvar.astimezone(timezone.utc) - once.astimezone(timezone.utc), "<- '+1 gün' ile gerçekte geçen")
    print(gercek - once, "<- aynı dilimde çıkarma duvar saatine bakar (yanıltıcı)")
except Exception as e:
    print("Bu ortamda saat dilimi veritabanı yok:", type(e).__name__)