Değişkenler ve veri türleri

Değişken: değere takılan etiket

Anadolu Market'in sipariş sisteminde bir siparişin tutarı, müşterinin adı, kargonun teslim edilip edilmediği gibi bilgileri saklamak gerekir. Python'da bu bilgiler değişkenlerde (variable) tutulur. Değişken, bir değere taktığın etikettir: tutar = 1500 dediğinde Python bellekte 1500 değerini oluşturur ve ona tutar etiketini yapıştırır.

tutar = 1500
musteri = "Ayşe Yılmaz"
print(musteri, "için tutar:", tutar)
tutar = tutar + 250      # etiketi yeni değere taşı
print("Güncel tutar:", tutar)

Eşittir işareti matematikteki "eşittir" değil, atama (assignment) işlemidir: sağdaki hesaplanır, soldaki ada bağlanır. Bu yüzden tutar = tutar + 250 gayet mantıklıdır: önce sağdaki toplanır (1750), sonra etiket oraya taşınır. Aynı satırda birden fazla değişkene atama da yapabilirsin: ad, yas = "Ali", 30.

Beş temel tür

Her değerin bir türü (type) vardır ve tür, o değerle ne yapılabileceğini belirler. type() fonksiyonu türü söyler:

siparis_no = 10452            # int: tam sayı
tutar = 1499.90               # float: ondalıklı sayı
sehir = "İzmir"               # str: metin
teslim_edildi = False         # bool: True ya da False
iade_tarihi = None            # None: henüz değer yok
print(type(siparis_no), type(tutar))
print(type(sehir), type(teslim_edildi), type(iade_tarihi))

Birkaç ayrıntı: Python'da tam sayıların üst sınırı yoktur, bankanın toplam mevduatını bile int tutar. Ondalık ayracı her zaman noktadır (1499.90), virgül değil. True ve False büyük harfle başlar. None ise "boş" ya da "henüz atanmadı" anlamına gelen özel bir değerdir; iade edilmemiş bir siparişin iade tarihi None'dır.

Tür dönüşümü

Veri çoğu zaman yanlış türde gelir: CSV dosyasından okunan tutar metindir, formdan gelen yaş metindir. Dönüşüm (conversion) fonksiyonları türü değiştirir:

metin_tutar = "1499.90"
tutar = float(metin_tutar)
print(tutar + 100)              # artık hesap yapılabilir
adet = int("3")
print(adet * tutar)
etiket = "Adet: " + str(adet)   # sayıyı metne çevirip birleştir
print(etiket)
print(int(7.99), float(5))      # 7 ve 5.0

Dikkat: int(7.99) yuvarlamaz, ondalık kısmı atar ve 7 verir. int("7.99") ise hata verir; metin önce float olmalı. bool() dönüşümünün de bir kuralı vardır: 0, boş metin "" ve None False'a, geri kalan her şey True'ya dönüşür.

print(bool(0), bool(1500), bool(""), bool("İzmir"), bool(None))

Adlandırma kuralları

Python'ın zorunlu kuralları az: ad harf ya da alt çizgiyle başlar, rakam içerebilir ama rakamla başlayamaz, boşluk ve tire içeremez, if, for, class gibi anahtar sözcükler (keyword) ad olamaz. Türkçe karakter teknik olarak çalışır ama kurumsal kodda kullanılmaz. Geri kalanı stil rehberi PEP 8'den gelir:

• snake_case: küçük harf, kelimeler alt çizgiyle: toplam_tutar, musteri_adi.
• Anlamlı ad: t yerine tutar, x1 yerine siparis_adedi. Üç ay sonra kodu okuyan sen olacaksın.
• Sabitler BÜYÜK_HARF: değişmeyecek değerler için: KDV_ORANI = 0.20. Python bunu zorlamaz, ekip arkadaşlarına mesajdır.
• Hazır adları gölgeleme: print, list, sum, type gibi adlara değer atama; o fonksiyonu kaybedersin.

KDV_ORANI = 0.20
urun_fiyati = 1250
kdv_tutari = urun_fiyati * KDV_ORANI
print("KDV:", kdv_tutari)
print("KDV dahil:", urun_fiyati + kdv_tutari)

Birden fazla değişkenle küçük bir rapor

Türleri ve adlandırmayı öğrendin; şimdi hepsini bir sipariş özetinde birleştir. Her değişkenin türünün görevine uyduğuna dikkat et: adet için int, fiyat için float, durum için bool, henüz bilinmeyen kargo numarası için None.

siparis_no = 10452
musteri_adi = "Ayşe Yılmaz"
adet = 3
birim_fiyat = 1499.9
odendi = True
kargo_no = None
toplam = adet * birim_fiyat
print("Sipariş", siparis_no, "-", musteri_adi)
print("Toplam:", round(toplam, 2), "TL")
print("Ödendi mi?", odendi)
print("Kargo numarası:", kargo_no)
print("Kargo verildi mi?", kargo_no is not None)

Son satır küçük ama kıymetli bir kalıp: bir alanın dolu olup olmadığını is not None ile sorarsın. Kargo numarası geldiğinde değişkene gerçek değeri atayacak ve aynı satır True verecek.

Dinamik tipleme

Python'da değişkenin türü yoktur, değerin türü vardır. Aynı etiket önce bir sayıya, sonra bir metne takılabilir; buna dinamik tipleme (dynamic typing) denir:

deger = 42
print(type(deger))
deger = "kırk iki"
print(type(deger))
deger = None
print(type(deger), deger is None)

Bu esneklik hızlı yazdırır ama bir bedeli var: Python, tutar değişkenine yanlışlıkla metin atadığını sana söylemez; hata ancak o değişkenle hesap yapmaya çalıştığında çıkar. İki alışkanlık bunu yönetir: bir değişkene hep aynı türde değer koymak ve belirsiz durumda type() ya da isinstance() ile kontrol etmek. Son satırdaki is None ise bir değerin None olup olmadığını sormanın doğru yoludur.

sol_raf, sag_raf = "Çay", "Kahve"
print("Önce:", sol_raf, sag_raf)
sol_raf, sag_raf = sag_raf, sol_raf     # takas
print("Sonra:", sol_raf, sag_raf)

siparis = ("AM-417", "İzmir", 1499.9)   # bir kayıt
no, sehir, tutar = siparis              # açma (unpacking)
print(no, "|", sehir, "|", tutar)

stok = rezerve = 0                      # zincirleme atama
stok += 40
print("stok:", stok, "rezerve:", rezerve)

a = [1, 2, 3]
b = [1, 2, 3]
c = a
print(a == b, a is b)    # eşit değerler, farklı nesneler
print(a is c)            # aynı nesneye iki etiket
print(id(a) == id(c))

kargo_no = None
print(kargo_no is None)  # None için hep is kullan

print(int(" 42\n") + 1)
print(bool("False"), bool(""), bool("0"))
print(repr(str(None)), len(str(None)))
print(isinstance(True, int), type(True) == int)

kayit = ("AM-418", "Bursa", 3200)
no, _, tutar = kayit       # şehri kullanmayacağız
print(no, tutar)
gecici = tutar * 2
del gecici
print("gecici" in dir())   # artık tanımlı değil