Kuruluma genel bakış: sürüm seçimi ve araçlar

Bu bölümde kurulumun büyük resmini görürsün. Adım adım kurulum için Windows ve macOS / Linux derslerine, editör için VS Code, defter ortamı için Jupyter ve Colab derslerine bak. Burada hangi işletim sisteminde olursan ol geçerli kararları ve araçları ele alıyoruz: hangi sürüm, hangi Python, REPL'den nasıl daha çok verim alınır, python -m neden bu kadar önemli ve pip ile ilk paket nasıl kurulur.

Sürüm seçimi ve Python'ın sürüm döngüsü

Python sürümleri 3.12.4 gibi üç parçalıdır: 3 ana sürüm (major), 12 özellik sürümü (minor), 4 düzeltme sürümü (micro / patch). Önemli olan ortadaki sayıdır; yeni söz dizimi ve modüller orada gelir. Sondaki sayı yalnızca hata ve güvenlik düzeltmesi içerir, bu yüzden 3.12.3'ten 3.12.4'e geçmek her zaman güvenlidir.

PEP 602 ile Python yıllık bir takvime geçti: her yıl Ekim ayında yeni bir 3.x çıkar (3.12 → 2023, 3.13 → 2024, 3.14 → 2025). Her sürüm yaklaşık 2 yıl tam destek (hata düzeltmeleri) alır, ardından yalnızca güvenlik düzeltmeleriyle toplam 5 yıl yaşar. Örneğin 3.9 Ekim 2025'te, 3.10 Ekim 2026'da destek dışı kaldı. Destek dışı bir sürüm çalışmaya devam eder ama artık güvenlik açıkları kapatılmaz; kurum sunucularında bu kabul edilmez.

CPython, PyPy ve diğerleri

"Python" aslında bir dil tanımıdır; onu çalıştıran programa uygulama (implementation) denir. python.org'dan indirdiğin sürüm CPython'dır: C ile yazılmış, referans kabul edilen uygulama. Bu uygulamadaki tarayıcı motoru Pyodide da WebAssembly'ye derlenmiş CPython'dır. Kendin kontrol et:

import sys
import platform
print("Uygulama:", platform.python_implementation())
print("İç adı:", sys.implementation.name)
print("Sürüm:", platform.python_version())
print("Sürüm demeti:", sys.version_info[:3])
print("En az 3.10 mu?", sys.version_info >= (3, 10))

CPython'ın son sürümlerinde iki yenilik var: GIL'siz (free-threaded) derleme (3.13'te deneysel, 3.14'te resmî destekli, ama ayrı bir derleme ve varsayılan değil) ve hâlâ deneysel olan JIT derleyici. İkisi de varsayılan olarak kapalıdır; Eşzamanlılık (concurrency) ve Performans derslerinde konuşacağız.

REPL'i iyi kullanmak

Terminalde python (macOS/Linux'ta python3, Windows'ta py da olur) yazınca açılan REPL, en hızlı deneme alanındır. Birkaç numara verimini katlar:

>>> 1499.9 * 3
4499.700000000001
>>> round(_, 2)          # _ son sonucu tutar (yalnız REPL'de)
4499.7
>>> help(round)          # belgeyi gösterir; q ile çık
>>> dir("metin")         # bir nesnenin metotlarını listeler
>>> import math; math.sqrt(144)
12.0
>>> exit()

• _ değişkeni: REPL'de son ifadenin sonucunu tutar. Betikte bu özellik yoktur.
• help() ve dir(): İnternete çıkmadan belge okumanın yolu. help(str.split) bir metodun ne yaptığını anlatır.
• Yukarı ok: Önceki satırları geri getirir. Python 3.13 ile gelen yeni REPL renkli istem (prompt), çok satırlı düzenleme, F1 (yardım), F2 (geçmiş) ve F3 (yapıştırma kipi) sunar; exit parantezsiz de çalışır.
• python -i rapor.py: Betiği çalıştırır ve bittiğinde REPL'e düşer; betikteki değişkenleri inceleyebilirsin. Hata ayıklamanın (debugging) en basit biçimidir.

help ve dir burada da çalışır; çıktıyı kısaltmak için yalnız ilk elemanları alıyoruz:

yontemler = dir("Anadolu")
print(len(yontemler) > 30)
print([y for y in yontemler if y.startswith("s")])
help(len)

python -m: modülü program gibi çalıştırmak

-m bayrağı "şu modülü, bu Python'la çalıştır" demektir. Makinede birden fazla Python olduğunda doğru olanı kullandığından emin olmanın en güvenli yolu budur.

Kendi betiğin de bir modüldür. Doğrudan çalıştırıldığında özel değişken __name__, "__main__" değerini alır; içe aktarıldığında ise modülün adını. İleride if __name__ == "__main__": kalıbını bu yüzden göreceksin.

print("Bu kod şu adla çalışıyor:", __name__)
import json
print("json modülünün adı:", json.__name__)

pip ile ilk adımlar

pip, PyPI'daki paketleri kuran resmî araçtır. Komutları her zaman python -m pip biçiminde yaz ve mümkünse bir sanal ortamın içinde çalıştır (Orta seviyedeki Sanal ortam ve pip dersi bunu derinleştirir).

python -m pip --version                 # hangi Python'a bağlı? yol yazar
python -m pip install requests          # en yeni sürüm
python -m pip install "pandas==2.2.3"   # tam sürüm (tırnak kabuk için)
python -m pip install --upgrade pip     # pip'in kendisini güncelle
python -m pip list                      # kurulu paketler
python -m pip show pandas               # sürüm, bağımlılıklar, konum
python -m pip freeze > requirements.txt # ortamı dosyaya dök
python -m pip install -r requirements.txt
python -m pip uninstall requests

uv'ye kısa bakış

uv, Rust ile yazılmış, pip ve venv'in işini çok daha hızlı yapan yeni nesil bir araçtır; Python sürümlerini de kendisi indirebilir. Tek başına bir kurulum yolu olarak macOS / Linux dersinde ayrıntılı anlatılıyor. Bilmen gereken dört komut:

uv python install 3.12        # Python'ın kendisini indir
uv init rapor && cd rapor     # pyproject.toml ile proje başlat
uv add pandas                 # paketi ekle (ortamı kendisi kurar)
uv run main.py                # projenin ortamında çalıştır

Ekibin pip kullanıyorsa pip, uv kullanıyorsa uv; ikisinin de mantığı aynı: projeye özel ortam ve kayıtlı bağımlılık listesi.

Kurulum doğrulama kontrol listesi

Yeni bir bilgisayarda ya da sunucuda işe başlamadan önce bu listeyi sırayla geç. Her satır bir öncekinin varsayımını doğrular: